Ari Pətəyində Həyat

Sizin yaradılışınızda və Allahın yer üzünə yaydığı canlılarda qəti iman gətirmiş insanlar üçün neçə-neçə dəlillər vardır. (Casiyə surəsi, 4)

İyirmi min növdən ibarət olan bir neçə ailəyə sahib olan arılar, heyvanlar dünyasındakı ən təəccüblü mühəndislik və memarlıq məlumatına sahib, ictimai həyatları ilə digər bir çox canlıdan fərqlənən, aralarındakı ünsiyyət ilə onları araşdıran elm adamlarını heyrətlər içində buraxan canlılardır.

Bu kitabın mövzusu olan bal arıları isə digər arılardan fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Koloniyalar halında ağac koğuşlarında və ya buna bənzər bağlı məkanlarda özlərinə yuva qurarlar. Bir arı koloniyası, bir ana arı, bir neçə yüz erkək və 10-80 min işçi arıdan meydana gələr. Görünüş olaraq bir-birindən fərqli olan bu üç arıdan ana arı və işçi arılar dişidir.

Arı koloniyalarının hər birində yalnız bir ana arı olar və bu ana arı digər dişilərə görə daha böyükdür. Əsas vəzifəsi isə yumurtlamaqdır. Törəmə yalnız ana arı vasitəsiylə olar, ondan başqa digər dişilər erkəklərlə cütləşə bilməzlər. Ana arı, yumurtlamaqdan başqa, koloniyanın bütövlüyünü və pətəkdəki sistemin nizamını təmin edən vacib maddələr də ifraz edər.

Erkəklər isə, dişilərdən iridirlər, amma nə iynələri vardır, nə də özləri üçün qida yığa biləcək orqanları. Tək funksiyaları ana arını mayalandırmaqdır. Şanda pətək hörmə, yemək toplama, arı südü ifraz etmə, şanın istiliyini tənzimləmə, təmizlik, müdafiə etmə kimi ağla gələ biləcək bütün işləri isə işçi arılar edərlər.

Arı pətəyindəki həyatın hər mərhələsində bir nizam vardır. Sürfələrin baxımından, şanın ümumi ehtiyaclarının təmininə qədər hər vəzifə heç səhv edilmədən yerinə yetirilər. Bu nizamın ən diqqətə çarpan nümunələrindən biri də şandakı balaların baxımı əsnasında ortaya çıxar. Digər arıların balalara göstərdikləri diqqət və sərgilədikləri fədakar davranışlar təfərrüatlı olaraq araşdırıldığında bu mövzu daha yaxşı aydın olacaq.

Arilarin Balalarina Göstərdikləri Diqqət

Bəzi canlı növlərində balaların baxımı digərlərinə görə daha çox diqqət tələb edir. Xüsusilə yumurta, sürfə, pup kimi fərqli mərhələlərdən keçərək yetkin hala gələn canlılarda, hər mərhələdə fərqli istiqamətdə bir baxım tətbiq olunar.

Arılar da fərqli böyümə mərhələlərindən keçərlər. Arı balaları, sırayla sürfə və pup mərhələlərini tamamlayaraq yetkin hala gələrlər. Ana arının yumurtaları buraxması ilə başlayan bu dövr boyu arı balalarına son dərəcə qayğılı və diqqətli bir qulluq tətbiq olunar.

Arı şanlarındakı balaların bütün məsuliyyəti işçi arılara aiddir. İşçi arılar əvvəlcə ana arının yumurtlaması üçün pətəklərin içində xüsusi olaraq təyin olunmuş bir yerdə inkubasiya hücrələri hazırlayarlar. Bu hüceyrələrə yumurtlamaq üçün gələn ana arı, hüceyrənin təmizliyini və uyğunluğunu yoxladıqdan sonra hər pətəyə bir yumurta buraxaraq irəliləyər.

Yumurtaların inkişafı üçün vacib olan şərtlərin təmin edilməsindən, yumurtadan çıxacaq sürfələrin ehtiyacları olan qida maddələrinin təmin edilməsinə, hücrə istiliklərinin sabit tutulmasından, xüsusi hücrə yoxlanışlarına qədər bir çox şey xüsusi olaraq nizamlanar. İşçi arılar, təfərrüatlı metodlar istifadə edərək sürfələrə çox diqqətli bir qulluq edərlər.

İşçi Arıların Sürfələr Üçün Həyata Keçirdikləri Diqqətli Nəzarət

Bee larvae, resembling maggots, hatch after three days from eggs laid by the queen.Within 6 days, bee larvae reach 1,500 times their body weight and are barely able to fit into the cells. (Left) After that, growth stops and their pupal stage begins. (Right)

Ana arının böyük bir həssaslıqla hücrələrə yerləşdirdiyi arı yumurtaları təxminən 3 gün ərzində inkişaf edərlər. Bu müddətin sonunda hücrələrdən ağ qurd şəklindəki arı sürfələri çıxar.(1) Yumurtadan çıxan bu canlıların gözləri, qanadları və ayaqları yoxdur. Xarici görünüşcə bal arısına heç bənzəməzlər.

İşçi arılar bu yeni doğulmuş sürfələri son dərəcə diqqətli və həssas bir şəkildə bəsləyərlər. Belə ki, tək bir sürfənin böyümə dövrü ərzində təxminən 10.000 dəfə işçi arılar tərəfindən ziyarət edildiyi təyin edilmişdir.(2) Sürfələr yumurtadan çıxdıqdan sonrakı ilk üç günlərində arı südü ilə bəslənərlər. Sürfə dövrü arıların daimi bəsləndikləri və bədəncə ən çox inkişaf etdikləri dövrdür. Arı sürfələri bu dövrdəki nizamlı bəslənmə nəticəsində 6 gün içərisində ilk ağırlıqlarından 1500 dəfə çox olarlar. (3)

Şanda olan minlərlə sürfəyə qarşılıq bir o qədər də dayə işçi arı var. Daim hərəkət halında olan bu dayə arılar yumurtaları və sürfələri asanlıqla nəzarət altına alarlar. Şanda minlərlə arı sürfəsi olmasına və bu sürfələrin bəslənmə şəkillərinin günlərə görə dəyişməsinə baxmayaraq heç qarışıqlıq çıxmaz. Sürfələrin hansının neçə günlük olduğu, hansının nə ilə bəslənəcəyi kimi təfərrüatlar işçi arılar tərəfindən heç vaxt unudulmaz.

Bu son dərəcə təəccüblüdür, çünki hücrələrdə ana arı tərəfindən fərqli dövrlərdə buraxılan və fərqli böyüklüklərə sahib olan bir çox yumurta var və bala arılar xüsusilə sürfə dövründə neçə günlük olduqlarına görə bir bəslənmə proqramına tabedirlər. Buna baxmayaraq, dayə arılar sürfələrin bəslənməsində bir problem yaşamazlar.

Arı pətəyindəki xüsusi hazırlanmış pətəklərdə böyüməyə davam edən sürfələrin yeddinci günlərində təəccüblü bir hadisə reallaşar. Sürfə yemək yeməyi dayandırar və dayə arılar sürfənin olduğu hücrənin ağzını şamdan hazırlanmış, yüngül qübbəli bir qapaq ilə tamamilə bağlayarlar. (4) Bu əsnada, sürfə də öz ifraz etdiyi bir maddə ilə olduğu otağında ətrafına barama hörərək özünü bura sanki həbs edər. (5)

1. Spiracles 2. Mouth 3. Midgut	4. Silk glands 5. Excretory tubules 6. Hindgut	7. Developmental stages of young bees
On the left is the anatomical structure of larvae, whose care is undertaken by other bees. It is absolutely impossible for such a creature, which resembles an eyeless morsel of flesh, to make its own decisions and to produce the chemical substances necessary for its development.

Arı sürfələri bu şəkildə pup mərhələsinə keçərlər. Pup dövrünün təfərrüatlarına keçməzdən əvvəl diqqətlə araşdırılmalı olan nöqtə, barama hörülən maddənin quruluşudur.

Arı sürfələrinin başlarında olan cüt tərəfli ipək vəziləri sayəsində ifraz etdikləri bu maddənin xüsusiyyəti; hava ilə təmasa keçməsindən qısa bir müddət sonra sərtləşməsidir. Digər bir xüsusiyyəti isə, ehtiva etdiyi "fibroin" adlı zülal səbəbiylə qüvvətli bir bakteriya öldürücü və infeksiyanın qarşısını alma təsiri olmasıdır. Arılar üzərində araşdırma aparan elm adamları, bu canlıların hördükləri barama sayəsində sürfələrin mikroblardan qorunduqlarını təxmin edirlər.

Baramanın hörülməsində istifadə edilən şəbəkə, fərqli kimyəvi maddələrin müəyyən nisbətlərdə qarışığından meydana gəlir.

1. Elastik bir zülal olan "Fibroin" 53,67%. (Bu mürəkkəb, qlikol (6,5%), alanin (21%), lösin (1,5%), arjinin (1%), tirozin (10%)-dən meydana gəlir.)
2. Jelatin quruluşunda yenə bir zülal olan "Serizin" 20,36%. (Bu maddə serin (29%), alanin (46%) və lösin (25%)-dən meydana gəlmişdir.)
3. Digər zülallar 24,43%
4. Mum 1,39%
5. Yağ və qatran 0,10%
6. Rəng maddəsi 0,05% (6)

Arı sürfələrinin barama hördükləri bu ipəyin düsturu hər arıda eyni şəkildə olar. Milyonlarla ildir bütün arı sürfələri son dövrlərində hördükləri baramalarında yuxarıdakı düstura sahib olan ipəyi istifadə edər. Həmçinin, arı sürfələri bu kompleks quruluşlu maddəni hər zaman deyil, yalnız ehtiyacları olan böyümə dövrlərində istehsal etməyə başlayarlar. Bunlar nəzərə alınaraq düşünülsə, ağıla bir çox sual gələcəkdir. Məsələn, sürfələrin bədənindəki bu kimyəvi maddə necə ortaya çıxmışdır? Gözü, qanadı, beyni olmayan, bir ət parçasından fərqi olmayan, hələ dünyanı heç görməmiş, hansı şərtlərdə bir həyat sürəcəyini bilməyən bir sürfə öz başına qərar verib, belə bir şey meydana gətirə bilərmi? Məsələn, kimyəvi maddənin qoruyucu düsturunu sürfənin özü tapmışdırmı? İstehsalını sürfə öz-özünə bacarmışdır? Bu kimyəvi maddəni sürfənin bədəninə kim yerləşdirmişdir?

Əlbəttə ki, barama hörmədə istifadə edilən ipəyin meydana gəlməsini; hərəkət belə etməyən, baxımı başqa canlılar tərəfindən təmin edilən, görə bilməyən, eşidə bilməyən, yalnız çox sadə həyati funksiyalara sahib olan sürfənin özü təmin etmiş ola bilməz. Belə bir şeyin iddia edilməsi əlbəttə ki, elmdən və ağıldan uzaqlaşmaq olacaq. Çünki bu iddia arı sürfəsinin kimyəvi maddə meydana gətirə biləcək məlumatlara sahib olduğu, riyazi hesablar edə bildiyi kimi anlayışların qəbul edilməsi deməkdir. Bu isə elmdən uzaq çox xəyali bir iddia olacaq.

Yalnız burada vurğulanmalı olan son dərəcə əhəmiyyətli bir nöqtə vardır. Bəhs edilən canlı, şüur sahibi bir canlı olsa belə dəyişən bir şey yoxdur. Çünki heç bir canlının öz bədənində mövcud olmayan bir sistemi öz-özünə meydana gətirməsi mümkün deyil. Məsələn, insan, təbiətdə ağıl sahibi olan yeganə varlıqdır. Amma buna baxmayaraq, bir insanın çox sadə düsturlu da olsa bir kimyəvi maddə istehsalını təmin edəcək sistemləri öz bədənində meydana gətirməsi mümkün deyil. Bu vəziyyətdə, ağıl və şüur sahibi insanların edə bilməyəcəyi bir şeyi bir böcəyin edə biləcəyini iddia etmək də qətiyyən ağıla və məntiqə sığmayacaq bir davranışdır.

"Sürfənin barama istehsalında istifadə etdiyi ipək necə meydana gəlmişdir?" sualının cavabını verə bilmək üçün əvvəlcə ipəyi meydana gətirən maddələri təkrar xatırlayaq. Bunlardan biri olan fibroin; qlikol, lösin, arjinin və tirozin maddələrinin müəyyən nisbətlərdə birləşməsiylə meydana gələn bir maddədir. İpəyi meydana gətirən maddələrdən başqa biri olan serizin isə serin, alanin və lösinin çox dəqiq faizlərlə bir yerə gəlməsiylə meydana gələr. Arı sürfələrinin barama hörərkən istifadə etdikləri ipəyin quruluşundakı maddələr yalnız bu qədər deyil. Bundan başqa mum, yağ və qatran kimi maddələr də ipəyin quruluşunda vardır.

Görüldüyü kimi, ipəyin meydana gəlməsi üçün çox sayda maddənin müəyyən nisbətlərlə bir yerə gəlməsi lazımdır. Bir təcrübə edək və ipəyi meydana gətirən maddələrdən ən sadə quruluşlu olanını əldə edərək bu maddənin öz-özünə meydana gəlməsini gözləyək. Nə qədər gözləyərsək gözləyək, nə kimi əməliyyatlar edərsək edək, nəticə heç vaxt dəyişməyəcək və günlərlə, aylarla, illərcə hətta milyonlarla il boyu gözlənilsə də, bu maddələrdən tək biri deyil, heç bu maddələri meydana gətirən atomlardan biri belə təsadüfən meydana gələ bilməyəcək. Bu vəziyyətdə, barama hörmədə istifadə edilən ipəyi meydana gətirən maddələrin hər birinin təsadüfən ortaya çıxdığını və daha sonra yenə təsadüfən bir yerə gələrək ipək meydana gətirdiklərini iddia etməksə, tamamilə ağıl və məntiqdən uzaqlaşmaq olacaq.

İpəyin meydana gəlməsi bir arının yumurtadan çıxıb, uça biləcək hala gəlməsi üçün lazım olan bir çox mexanizmdən yalnız biridir. Sürfənin arıya çevrilə bilməsi üçün bütün mexanizmlərin eyni anda bir bütövlük içində işləməsi lazımdır. Hər hansı bir əskiklik arının inkişaf edə bilməməsinə yəni, ölümünə səbəb olacaq. Bu da arı nəsilinin zamanla yox olması deməkdir. Bu vəziyyətdə, alınan son nəticə, arıların təkamülçülərin iddia etdikləri kimi zaman ərzində özbaşlarına ortaya çıxmadıqları, bir anda bütün sistemləriylə birlikdə var olduqlarıdır. Bu da arıların bir Yaradıcı tərəfindən yaradıldıqlarını bizə göstərər. Bu Yaradıcı bütün kainata hökm edən, üstün bir ağılın sahibi olan Allahdır.

Arıların nə kimi xüsusiyyətlərə sahib olmalarını təyin edən və bunların hamısını əskiksiz bir şəkildə onlarda yaradan, sürfəyə necə barama hörəcəyini ilham edən, qısası arıların hər hərəkətinə hökm edən Allahdır.

Pup Dövrü

During the pupal stage, all of a bee’s adult physical characteristics form in a confined area. When a bee emerges, its wings, eyes and all of its physical systems are ready for life in the outside world.

İşçi arıların üzərinə mumdan yüngül qübbəli bir qapaq hörmələriylə bərabər sürfə, pup dövrünə girər. Arı pupu, olduğu hüceyrənin içində 12 gün qalar.(7) Bu müddət içində hücrədə xaricdən hər hansı bir dəyişiklik müşahidə edilməz. Halbuki, hüceyrənin içindəki pup daima böyümə halındadır. Arı yumurtası ana arı tərəfindən hücrəyə buraxıldıqdan düz üç həftə sonra hücrənin qapağı cırılır və içindən uçmağa hazır bir şəkildə bal arısı çıxır. Bundan sonra pupun xarici səthi ölü bir qabıq olaraq hüceyrədə qalar. Pupdan çıxan bal arısı təxminən 6 həftə davam edəcək ömrünə bu hücrənin içində keçirdiyi inkişaf mərhələlərinin nəticəsində başlayar.(8) Bal arısı hücrədən nə sürfəyə, nə də pupa bənzəməyən, tamamilə fərqli bir canlı olaraq çıxar. Bal arısının, son mərhələnin tamamlanması ilə yanaşı, həyatını davam etdirmək üçün ehtiyac duyacağı sistemlərdə heç bir əskiklik olmadan pupdan çıxması, üzərində əhəmiyyətlə dayanılmalı olan bir mövzudur. Arının hər şeyi pupun, yəni kiçik bağlı bir məkanın içində meydana gəlmişdir. Məsələn, uzun müddətli uçuşlarında istifadə edəcəyi xüsusi quruluşlu qanadları, edəcəyi işlərə uyğun hazırlanmış gözləri, düşmənlərinə qarşı istifadə etdiyi iynəsi, ifrazat vəziləri, bal çıxarmasını təmin edəcək sistemi, çoxalma sistemi, tozcuq toplamaya yarayan tükləri qısası, bütün bədən sistemləri əskiksiz olaraq arının pup mərhələsini keçirdiyi baramanın içində inkişaf edir.

Sürfənin pup içində bir arıya necə çevrildiyini suallarla araşdıraq. Arı yumurtalarının pup dövründəki böyümə mərhələləri ilk dəfə necə ortaya çıxmışdır? Bu müddəti təyin edən kimdir ya da nədir? Arının özüdürmü, təkamülçülərin iddia etdikləri kimi təsadüflərdirmi, yoxsa hamısından üstün olan başqa bir gücdürmü?

Bu sualların cavabı əslində açıq-aydındır. Baramanın içindəki canlının çöldə nəyə ehtiyac duyacağını bilərək özündə lazım olan dəyişmələri meydana gətirdiyini iddia etmək mənasızdır. Öz-özünə inkişaf edən təsadüflərlə bir canlıdakı göz, həzm sistemi, ferment, hormon kimi strukturların meydana gəlməsi qətiyyən mümkün deyil. Pupun içinə çöldən hər hansı bir müdaxilə edilməsi isə qeyri-mümkündür.

Pup mərhələsində arının hər orqanının əskiksiz bir şəkildə, tam lazım olduğu funksiyalarla tamamlanmasını təmin edən nə təsadüflər, nə də arının özüdür. Belə qüsursuz bir yaradılış ancaq üstün bir güc sahibi tərəfindən reallaşdırıla bilər ki, bu bənzərsiz gücün sahibi, yaradılışda heç bir ortağı olmayan Allahdır.

Every bee emerges from the cell with all its bodily structures fully formed. Neither happenstance nor the bee itself can bring this about.

When a bee opens the cover of its cell and emerges, its hairs are wet for the first few moments. Shortly afterwards, its hairs dry and the bee begins to perform its duties in the hive.

Əmək Bölgüsü Və Pətəyin Quruluşu

According to evolutionists, every living thing fights to protect its own interests. Yet bees exhibit a striking cooperation, and the order stemming from that cooperation—quite incompatible with evolutionist claims—is clear evidence that bees act in accordance with God’s inspiration.

Bir pətəkdə sayları 10.000 ilə 80.000 arasında dəyişən arı yaşayır. Bir yerdə yaşayan arı sayının çoxluğuna baxmayaraq aralarındakı qüsursuz əmək bölgüsü və intizam sayəsində, şandakı işlərdə heç bir əskiklik olmaz və şanın içində heç bir qarışıqlıq da baş verməz.

Arılar arasındakı nizam son dərəcə diqqət çəkicidir. Bu səbəblə, elm adamları şandakı quruluşun necə təmin edildiyi, əmək bölgüsünün nəyə görə təyin olunduğu, bu qədər çox dəstənin rahatlıqla birlikdə necə hərəkət etdiyi kimi suallara əsaslanaraq arılar üzərində çox təfərrüatlı araşdırmalar ediblər. Əldə etdikləri nəticələr tədqiqatçılar üçün son dərəcə düşündürücü olmuşdur. Xüsusilə canlıların təsadüfən ortaya çıxdığını iddia edən təkamül müdafiəçiləri bu nəticələr əsasında nəzəriyyələrinin düşdüyü ziddiyyətləri sorğulamaq məcburiyyətində qalmışlar.

Təkamül nəzəriyyəsinin əsas iddialarından olan "həyat mübarizəsi" anlayışı təkamülçülər tərəfindən sorğulanan ziddiyyətlərdən yalnız biridir. Təkamülçülərə görə, təbiətdəki hər canlı öz mənfəətlərini qorumaq üçün döyüşür. Həmçinin, bu batil anlayışa görə bir canlının, balalarına baxmağının səbəbi də nəslini davam etdirmə istəyindən, yəni instinktindən başqa bir şey deyil. Onsuz da, təkamülçülərə görə açıqlaya bilmədikləri bütün canlı davranışlarının səbəbi "instinkt"lərdir. Bu instinktlərin necə ortaya çıxdığı sualının məntiqli bir cavabı isə təkamülçülər tərəfindən cavablanmamışdır.

Təkamülçülər instinktin təbii seleksiya deyilən təkamül mexanizmi ilə qazanılmış bir xüsusiyyət olduğunu iddia edirlər. Təbii seleksiya, "bir canlı üçün faydalı olan hər cür dəyişikliyin digərlərinin arasından seçilərək o canlıda daim mövcud olması və bu şəkildə bir sonrakı nəsilə ötürülməsi" mənasını verir. Ancaq diqqət edilsə, burada nəzərdə tutulan seçimin edilməsi üçün bir şüur və bir qərar mexanizmi lazımdır. Yəni bir canlının əvvəl bir davranışda olması, sonra bu davranışın özünə uzun müddətdə çox ciddi faydalar təmin edəcəyini təyin etməsi və sonra da yenə şüurlu bir qərarla bu davranışı daimi hala gətirərək "instinktləşdirməsi" lazımdır. Ancaq şübhəsiz, belə bir qərar mexanizmi təbiətdəki canlılardan heç birinə aid ola bilməz. Nəinki özləri üçün faydalı olan bir davranışı seçib davam etdirmələri, heç onların içində olduqları vəziyyətdən belə xəbərləri yoxdur.

Məsələn, bu instinkt mövzusunu bir əvvəlki hissədə qeyd etdiyimiz barama hörmə nümunəsi üzərində düşünək. Qeyd etdiyimiz kimi, müəyyən bir zaman gələndə işçi arılar pətəyin ağzını bağlayarkən, sürfə də öz ətrafına baramasını hörür. Və Afrikada yaşayan da, Avstraliyada həyatını davam etdirən də olsa bütün bal arıları, milyonlarla ildir eyni əməliyyatı yerinə yetirirlər. Yəni bu, bütün bal arılarının sahib olduğu bir instinktdir. Yaxşı, bəs arı sürfələri və işçi arılar, sürfələr üçün ən uyğun inkişaf mühitinin baramanın içi olacağını necə təyin ediblər? Bunları öz hesablamaları və seçimləri ilə etmələri mümkündürmü?

Məhz bu nöqtədə təkamülçülərin öz içlərində böyük bir ziddiyyətə düşdükləri ortaya çıxır. Çünki iddia etdikləri kimi bir seçimi ancaq üstün bir güc sahibi edə bilər; ancaq şüurlu bir varlıq bu canlılara tam ehtiyacları olan xüsusiyyətləri və davranışları verə bilər. Bunu qəbul etməksə, bir Yaradıcının varlığını qəbul etmək deməkdir. Yəni, təbiətdəki qüsursuz dizayn Allaha aiddir və canlıların "instinkt" olaraq təyin olunan bütün davranış formaları Allahın onlara ilhamıdır. Təkamülçülər də əslində bu həqiqəti bilirlər. Arı kimi kiçik və şüursuz bir canlının bu fövqəladə qabiliyyətlərə öz iradəsiylə sahib ola bilməyəcəyini onlar da bilərlər. Amma təkamülçülər Allahın üstün gücünü gördükləri, öz iddialarının qeyri-mümkünlüyünü bildikləri halda nəzəriyyələrini müdafiə etməkdən imtina etməzlər.

Keçmişdə də bu zehniyyəti daşıyan insanlar yaşamışdır. Hz. Musa dövründə, bu mübarək peyğəmbərin göstərdiyi açıq-aşkar möcüzələri görməzlikdən gələn və Allahın açıq-aşkar varlığını inkar etməkdə müqavimət göstərən insanlar olmuşdur. Allah bu insanların vəziyyətini Quranda belə xəbər vermişdir:

Vicdanları qəti qəbul etdiyi halda, haqsızcasına və təşəxxüslə onları inkar etdilər. Gör fəsad törədənlərin aqibəti necə oldu. (Nəml surəsi, 14)

Təkamülçülərin Etiraflari

Elm adamları, təbiətdəki canlıları araşdırdıqlarında bir deyil, iki deyil, yüzlərlə, minlərlə, hətta milyonlarla canlı növünün, bir-birindən çox fərqli yaradılış dəlilləri ilə qarşılaşıblar və buna görə də instinkt iddialarının mənasızlığını dəfələrlə etiraf etmək məcburiyyətində qalıblar.

Genetikçi Gordon Taylorun aşağıdakı sözü təkamülçülərin düşdükləri bu çıxılmaz vəziyyəti açıq-aydın ortaya qoyur:

İnstinkt kimi davranış ilk olaraq necə ortaya çıxır və bir növdə irsi olaraq necə yerləşir deyə xəbər alsaq, bu suala heç bir cavab ala bilmərik. (9)

Çarlz Darvinin oğlu Francis Darvin, “The Life and Letters of Charles Darvin” adlı kitabda atasının bu mövzuda yaşadığı çətinlikləri belə izah etmişdir:

İşin 3-cü hissəsində birinci qisim tamamlanır və heyvanların vərdişləri ilə instinktlərindəki variasiyalardan danışır... Bu mövzunun yazının başlanğıc qisminə daxil edilməsinin səbəbi, instinktlərlə hərəkət edən təbii seleksiya fikrini qeyri-mümkün olaraq qiymətləndirən oxucuların tələsik bütün nəzəriyyəni rədd etməməsini təmin etməkdir. Növlərin mənşəyində yer alan "İnstinktlər hissəsi" xüsusilə nəzəriyyənin ən ciddi və ən aydın çətinliklərini ehtiva edən mövzudur. (10)

Təkamül nəzəriyyəsinin instinktlər qarşısında içinə düşdüyü vəziyyət Çarlz Darvin tərəfindən müxtəlif şəkillərdə etiraf edilmişdir. Məsələn, Darvin heyvanlardakı instinktlərin nəzəriyyəsini yox etdiyini “Növlərin mənşəyi” adlı kitabında belə bildirir.

İnstinktlərin çoxu elə təəccüblüdür ki, onların inkişafı oxucuya ola bilsin nəzəriyyəmi tamamilə yox etməyə kifayət edəcək gücdə görünəcək. (11)

Yenə Çarlz Darvin başqa bir qeydində instinktlərin inkişaf edə bilməyəcəyi haqqında belə deyir:

Bu təxmin mənə çətinlik yaradır. İnstinktlər, quruluşlar qədər həssas bir dəyişiklik keçirmirlər. Kitabımda da dediyim kimi, instinkt və ya quruluşun hansının ilk olaraq ayırd edilməyəcək qədər kiçik mərhələlərlə dəyişdiyini bilmək haradasa qeyri-mümkündür. (12)

Nəzəriyyənin qurucusu olan Darvin canlılarda görünən kompleks və faydalı davranışların təbii seleksiya yoluyla qazanılmış olmasının qeyri-mümkün olduğunu da dəfələrlə etiraf etmişdi. Ancaq axmaq olmasına baxmayaraq bu iddianı niyə davam etdirdiyini də belə izah etmişdir:

Nəhayət, bala ququ quşunun ögey qardaşlarını yuvadan atması, qarışqaların kölələşdirməsi… kimi instinktləri, xüsusilə bağışlanmış ya da yaradılmış instinktlər olaraq deyil, bütün təbii varlıqların irəliləməsinə gətirib çıxaran ümumi bir qanunun, yəni çoxalmanın, dəyişmənin, ən güclülərin yaşamasının və ən zəiflərin ölməsinin kiçik nəticələri olaraq görmək, məntiqli bir nəticə olmaya bilər, amma mənim xəyal gücüm üçün çox daha qanedicidir. (13)

Təkamül nəzəriyyəsinin müdafiəçiləri, üstün bir Yaradıcının varlığını qəbul etməmək üçün hər cür yola müraciət edirlər. Necə ki, nəzəriyyənin qurucusu Çarlz Darvin, yuxarıdakı sözlərində, instinktlərin yaradılmış olduğunu qəbul etməmənin məntiqsiz ola biləcəyini, amma yenə də xəyal gücünə əsaslanan inkarda dirənmənin özü üçün daha "qanedici" olduğunu demişdir. Buradan çıxan nəticə, yuxarıda verdiyimiz ayədə keçən, "vicdanları qəti qəbul etdiyi halda inkar etmə" kimi pis xüsusiyyətin açıq-aydın nümunəsidir.

Çarlz Darvinin nümunə olaraq verdiyi ququ quşlarının və kölə qarışqaların ortaq xüsusiyyətləri; məqsədləri istiqamətində bir taktika təyin etmək və bu taktikaya uyğun planlar hazırlayaraq, bunları əskiksiz tətbiq etməkdir. Başqa bir canlını aldatmaq üçün taktika təyin etmək, qarşı tərəfin zəif nöqtələrini təsbit edərək daxildən yox edəcək planlar qurmaq kimi xüsusiyyətlər ancaq ağıl, planlama və mühakimə qabiliyyəti nəticəsində reallaşacaq xüsusiyyətlərdir. Halbuki, nə qarışqalar, nə də ququ quşları ağıla və mühakimə qabiliyyətinə sahib deyildirlər. Bu mövzularda bir təhsil keçməyiblər. Tətbiq etdikləri taktikaları başqalarından da öyrənməyiblər. Bu mövzuyla bağlı bir məlumat təcrübəsinə də sahib deyildirlər. Heç cür düşünmə qabiliyyəti olmayan bu canlılar sahib olduqları xüsusiyyətlərlə bərabər Allah tərəfindən yaradılıblar. Allahın onlara ilhamı sayəsində ağıl və mühakimə tələb edən bu kimi işləri edə bilirlər.

Animals That Pose an Insoluble Dilemma for Darwinism

The conscious behavior of bees is one of those surprises that pose an insoluble dilemma for followers of Darwin. Yet the theory of evolution cannot explain not only the behavior of bees, but that of a great many other creatures. Female cuckoos, for example, lay an egg in other species’ nests and leave it to hatch and be reared by these foster parents. In this way, they ensure that their own offspring are looked after by another species. The young cuckoo hatches before the other eggs in the nest, even though it joins them later, and the first thing it does is to push the other eggs out, selecting a time when the parent birds are absent in order to do this. The young cuckoo thus guarantees its own survival. This conscious behavior, displayed the moment the cuckoo hatches, is one of the phenomena that made it so difficult for Darwin to defend his theory.

The picture to the immediate above left shows slave-making ants. The conscious behavior of these insects places evolutionists, who seek to defend the idea that living things emerged by chance, in a very difficult position. Such a difficult position, in fact, that the statements they make on this subject are actually admissions of the invalidity of the theory of evolution.

Similarly, some ants kidnap the larvae of other species of ant and enslave them—another example of animal behavior that poses a dilemma for Darwin. The most important characteristic of these so-called slave-making ants is the way they fight to extract another colony’s larvae, rear them, and then use them as slave labor for their own purposes. In doing this, slave-making ants imitate the alarm-scent given off by the other colony and instill panic in its members. As the members of the colony under attack flee, the slave-making ants seize their food stores and kidnap their larvae.

These pictures show a female cuckoo (side), a young cuckoo throwing the other bird’s eggs out of the nest (middle), and the real owner of the nest feeding the young cuckoo, which has actually grown larger than its host (far right).

"İnstinkt" Iddiasına Bal Arılarından Bir Zərbə

Təkamülçülər nə qədər görməzlikdən gəlsələr də, təbiətdəki canlıların davranışları, onların iddialarını yalanlayır. Bal arıları da yaşadıqları ictimai sistemlə, sahib olduqları şüurlu davranışlarla təkamülçü iddialara zərbə vuran canlılardandır.

Arı şanlarında heç vaxt təkamülçülərin iddia etdikləri kimi bir "həyat mübarizəsinə"nə rast gəlinmir. Tam tərsinə arılar arasında son dərəcə fədakar və əməkdaşlıq içində olan davranışlar vardır. Şandakı ümumi quruluş diqqətə alınaraq ediləcək bir müqayisə, arıların ağıllı, fədakar və intizamlı davranışlarının bu canlıların özlərindən qaynaqlanmadığını, təsadüfən də meydana gələ bilməyəcəyini başa düşmək üçün kafi olacaqdır.

Say etibarilə bir şandakı arıların sayı qədər insanın bir yerdə, eyni məkanda yaşadığı və bu kəslərin hər cür ehtiyaclarını özlərinin qarşıladıqları düşünülsə, arıların etdikləri işin nə qədər əhəmiyyətli olduğu daha yaxşı aydın olacaq. Bir arı pətəyindəki ən aşağı limiti diqqətə alsaq, 20.000 adamın bir yerdə bağlı bir sahədə yaşadığını fərz edək. Təmizlik, qidalanma, təhlükəsizlik və bunlara bənzər daha bir çox mövzuda saysız problem çıxacaq. Tam mənasıyla bir nizam ancaq güclü təşkilatlanma ilə edilən iş bölümündən sonra təmin ediləcək.

Qısa olaraq, arıların qurduğu nizamı insanların qurması olduqca zəhmət tələb edən bir fəaliyyətdir. Halbuki, bir arı, hücrəsindən ilk çıxdığı andan etibarən bu nizamı necə davam etdirəcəyini, nizamdakı vəzifəsini, harada, nə vaxt, necə davranması lazım olduğunu bilər. Üstəlik, bu canlıları istiqamətləndirən, onlara nələri edəcəklərini bildirən başqa arılar yoxdur. Bu canlılar heç bir təhsil də almayıblar, amma son dərəcə intizamlı bir şəkildə vəzifələrini yerinə yetirərlər. Çünki arılar bu xüsusiyyətlərlə birlikdə Allah tərəfindən yaradılmışlar. Daha əvvəl Nəhl surəsində də gördüyümüz kimi, Allah onlara edəcəkləri işi "ilham etmişdir". Qaranlıq şanda bir yerdə yaşayan on minlərlə arının aralarındakı nizamı və qüsursuz intizamı təmin edən, sonsuz bir güc və elm sahibi olan Allahdır.

Pətəyin Ən Çalişqan İşçiləri: İşçi Arilar

Worker bees are responsible for just about all the jobs in the hive, home to a very large number of bees. The order within the hive ensures that the worker bees fulfill all their responsibilities. It is God, Who knows all, Who inspires the tens of thousands of bees in how to behave.

Pətəkdəki işlərin axsamamasında və quruluşun təmin edilməsində ən böyük amil işçi arılardır. Saylarının çoxluğu səbəbiylə arı şanlarında yerinə yetirilməli olan çoxlu iş var. Bala arılarına nəzarət, təmizlik, qidalanma, yemək toplama və yığmaq, təhlükəsizlik kimi bir çox işə görə işçi arılar məsuliyyət daşıyır. Ana arı kimi dişi olan işçi arılar hücrələrindən çıxan kimi, böyük bir sürətlə şanın işlərinə başlayırlar. İşçi arıların vəzifələrinin təfərrüatlarına keçməzdən əvvəl, etdikləri müəyyən işlər bu cür maddələrə bölünə bilər:

• 1. Şanın təmizliyi
• 2. Arı sürfələrinin və balalarının baxımı
• 3. Ana arı və erkək arıların bəslənməsi
• 4. Balın hazırlanması
• 5. Pətəklərin inşası və təmir işləri
• 6. Şanın havasının dəyişdirilməsi
• 7. Şanın təhlükəsizliyi
• 8. Nektar (bal özü), tozcuq (çiçək tozu), su, qatran kimi vəsaitlərin toplanması və yığılması

On minlərlə arının yaşadığı şandakı quruluş, hər fərdin üzərinə düşən vəzifələri düzgün yerinə yetirməsi ilə təmin edilir. Yaxşı, bəs şanda necə bir quruluş var? Arılardakı vəzifə bölgüsü necədir və nəyə görə təyin olunur?

Bu sualların cavablarını araşdıran Alman böcək alimi Gustav Rosch etdiyi bir sıra təcrübə nəticəsində, işçi arıların şanda aldıqları vəzifələrin yaşlarıyla əlaqəli olduğunu kəşf etmişdir. Buna görə işçi arılar həyatlarının ilk 3 həftəsində bir-birindən tamamilə fərqli vəzifələr alırlar.(14) Bu dövrlər;

• - Birinci dövr: 1-ci və 2-ci gün
• - İkinci dövr: 3-9-cu günlər
• - Üçüncü dövr: 10-16-cı günlər
• - Dördüncü dövr: 17-20-ci günlər
• - Beşinci dövr: 21-ci gün və davamı olaraq qruplaşdırıla bilər.

Əslində arıların vəzifələrinin təyin olunmasında yalnız yaş meyar deyil. Hər arının müəyyən məsuliyyətləri olmasına baxmayaraq, təcili vəziyyətlərdə arılar dərhal vəzifələrində dəyişiklik edə bilərlər. Bu, arı pətəyi kimi sıx bir topluluq üçün son dərəcə əhəmiyyətli bir üstünlükdür. Əgər arılar arasındakı vəzifə bölgüsü sərt qaydalara bağlı olsaydı, gözlənilməyən bir hadisəylə qarşılaşıldığında pətək çətin vəziyyətdə qala bilərdi. Məsələn, şana böyük bir hücum olanda yalnız gözətçi arılar döyüşə qoşulub, digərləri öz işlərinə davam etsələr əlbəttə ki, bu şan üçün təhlükəli olardı. Halbuki, belə bir vəziyyətdə koloniyanın böyük bir hissəsi müdafiyəyə qoşular və əvvəlcə şan etibarlı vəziyyətə gətirilər.

Əslində arıların anidən vəzifə dəyişmələri səhiyyə sahəsində işləyən adamın, birdən-birə memarlıq ya da mühəndislik kimi vəzifəyə başlamasından fərqli deyil. Burada, müqayisə edək və əvvəlcə insanlar üçün düşünək. Dəyişik mövzularda vəzifə alan kəslər ağıllı olaraq xarakterizə edilərlər. Bir insan üçün normal olan bu xüsusiyyətlər bir böcək üçün düşünüldüyündə, əlbəttə vəziyyət dəyişər. Çünki insanlar müxtəlif sahələrdə təhsil alaraq ya da müəyyən bir təcrübə nəticəsində məlumat bazası və təcrübə qazana bilərlər. Amma burada söhbət arılardan gedir. Arıların qabiliyyətləri və məlumat təcrübələrindən bəhs edilir. Bunun fövqəladə bir vəziyyət olduğu açıq-aydındır. Bu halda, bu sualı vermək lazımdır: Arılardakı məlumat təcrübəsi və qabiliyyətlərin izahı nədir? Onlara kim tərəfindən verilmişdir?

Arılardakı bu qabiliyyətlərin səbəbi təkamül nəzəriyyəsi müdafiəçilərinə görə ya təsadüflərdir ya da "təbiət ana"nın onlara bir hədiyyəsidir. Təkamülçülər təbiət ya da ana təbiət kimi qiymətləndirdikləri gücün arıları usta bir memar, usta bir dayə, usta bir bal istehsalçısı halına gətirdiyini iddia edərlər. Halbuki quşların, böcəklərin, sürünənlərin, ağacların, daşların, otların, çiçəklərin meydana gətirdiyi "təbiət" anlayışı, təsadüflərdən istifadə edərək bir arı meydana gətirə bilməz. Bir arının qanadını, arılardakı pətəklərin hamısını eyni ölçülərdə altıbucaqlılardan edə biləcək bir qabiliyyəti, arıların çoxalma sistemini qısası, arının tək bir bədən parçasını belə yarada bilməz. Çünki təbiətin özü də Allah tərəfindən yaradılmışdır. Təbiəti meydana gətirən hər parça bütün xırdalıqlarıyla birlikdə Allah tərəfindən dizayn edilmişdir.

Arılar da yer üzündəki bütün canlılar kimi Allahın ilhamıyla hərəkət edərlər. Etdikləri şüurlu hərəkətlərin, sahib olduqları qabiliyyətlərin tək qaynağı budur.

İşçi Arilarin Həyatlarindaki Vacib Dövrlər

Birinci Dövr: İnkubasiya Təmizləyicisi Arılar

When it first emerges from its cell, a bee’s body is soaking wet, its hairs all stuck together. It combs out these hairs with its feet and then immediately sets about cleaning the brood cell from which it emerged, making it ready for the queen to lay another egg within.

İşçi arılar dünyaya gözlərini açan kimi heyrətləndirici bir şəkildə şan içindəki işlərə dəstək olmağa başlayarlar. Onlara edəcəkləri işi öyrədən, yol göstərən təlimçilər olmaz. Yumurtadan ilk çıxdıqları andan etibarən şüurlu bir şəkildə hərəkət edərlər. Hər arının vəzifəsi müəyyəndir. Heç bir qarışıqlıq çıxmadan, on minlərlə arı tam bir uyğunlaşma içində hərəkət edər və şandakı nizamı qısa bir müddət içində təmin edər.

One of the most important duties of worker bees is the cleanliness of the hive. The picture to the side shows worker bees opening the covers of the cells from which the larvae have emerged, checking whether these cells are fit for the queen to lay eggs in, and occupying themselves with cleaning.

Bir işçi arının şandakı ilk vəzifəsi təmizlikdir. Pupdan çıxan arı dərhal təmizliyə başlayar. Əvvəlcə, öz hücrəsindən başlayaraq ilk iki gün boyu inkubasiya hücrələrini təmizləyər. Ana arı daim yumurtladığı üçün yeni hücrələrə ehtiyac vardır. Bu səbəblə, boşalan hüceyrələrin dərhal təmizlənərək yeni yumurtalar üçün hazırlanması lazımdır. İşçi arı təmizləyəcəyi hücrənin içinə girər, bəzən dəqiqələrlə içəridə qalar. Bütün hücrə divarlarını yalayaraq diqqətlə təmizləyər. İşçi arılar şandakı ilk iki günlərini təmizlik xaricində şanı tanımaq üçün içəridə gəzərək də keçirərlər. Həyatlarının daha sonrakı hissələrində də işçi arılar şanın ümumi təmizliyindən məsuliyyət daşıyacaqlar. (15)

İkinci Dövr: Sürfəyə Baxan Arılar

İşçi arılar həyatlarının 3-cü günündən etibarən sürfələri qidalandırma işini boynuna götürərlər. Bu mövzuyla bağlı hər cür xırdalıqla həssas bir şəkildə maraqlanarlar.(16)

Arı sürfələrinin baxımı digər bir çox canlı növünə nisbətən daha çox həssaslıq və diqqət istəyər. Burada vacib olan nöqtə sürfələrin bəslənmə şəkillərinin şərtlərə görə dəyişməsidir. Sürfənin yaşı, daha sonra şanın içində nə kimi bir vəzifəsinin olacağı kimi amillər bu qidalanma üzərində rol oynayar. Dayə arılar xüsusi bir qidalanma siyahısına görə sürfələrə qulluq edərlər.

The larvae in the hive all vary according to their age and how they must be fed. Despite this, the worker bees feed the larvae in total order, with no confusion ever arising over the duties they will perform in the hive. The workers visit the larvae in their cells throughout the day and look after them with the greatest care.

Arılardakı sürfəyə qulluq, sürfələrin yaşlarına görə iki mərhələli olaraq reallaşar.

1) İşçi arılar həyatlarının 3-5-ci günlərini "sürfələrdən üç gününü doldurmuş olanları" qidalandırmaqla keçirərlər. Onları, tozcuq və balı qarışdıraraq hazırladıqları “arı çörəyi” adı verilən qida ilə doyurarlar. (17) 3 günlük olmayan sürfələr arı çörəyini həzm edə bilmədikləri üçün, onları da fərqli bir yeməklə qidalandırarlar.

2) Yumurtadan yeni çıxmış sürfələrin qidaları işçi arıların ifraz etdiyi süddür. İşçi arılar inkişaflarının 6-cı gününə girdiklərində başlarının üzərində olan bir cüt vəzi fəaliyyətə başlayar. Dayə vəzisi olaraq adlandırılan bu orqandan "arı südü" və ya "royal jelly" (krallıq jelesi) adı verilən bir maye ifraz olunar. Məhz bu maye 1-3 günlük arıların qidasıdır. Arı südü elm adamlarını heyrətlər içində qoyan çox xüsusi bir maddədir. Çünki bir sürfənin ana arı və ya işçi arı olması tamamilə işçi arıların ifraz etdikləri bu maddəyə bağlıdır. Dayələr, sürfələri yalnız yumurtadan çıxdıqları ilk 3 gün arı südü ilə bəsləyərlər. Sürfə -yuxarıda da ifadə etdiyimiz kimi- daha sonra arı çörəyi verilərək qidalanar. Ancaq ana arı namizədi olan sürfələrə heç bir zaman arı çörəyi verilməz. Ana arılara digər arılardan fərqli olaraq sürfə dövrü boyunca (6 gün ərzində) arı südü verilər. (18)

Üçüncü Dövr: İnşaat Işçiləri Vəzifə Başında

When bees return to the hive pollen-laden, they either distribute it to the other bees or else store it in the combs.

10-cu gündən etibarən arılar şanın xaricinə çıxaraq ətraf haqqında məlumat toplayarlar. Bu onların şanı ilk tərk etmələridir. Bu vaxt işçilərin qarnındakı bal mumu vəziləri inkişafa başlayar və 12-ci günlərində yetkinləşərək bal mumu çıxaracaq vəziyyətə gələrlər.(19) Dayələr isə artıq vəzilərinin fəaliyyətlərini dayandırmışdır. 12 günlük olan işçilər, arı balalarını bəsləməyi dayandırar və bir-birinə bərabər altıbucaqlılardan ibarət olan pətəyin inşasına başlayarlar. (Bu mövzu son dərəcə əhəmiyyətli olduğu üçün kitabın bundan sonrakı hissələrində təfərrüatlı bir şəkildə bəhs olunacaqdır.)

Arıların şan içində daima pətək inşa etmələri lazım deyil. Ancaq yaşadıqları yer ehtiyaclarını qarşılamayanda və ya başqa bir yerə köç etdiklərində yeni pətəklər hörərlər. Bunun xaricində, bal mumunu ümumiyyətlə, pətək təmirində istifadə edərlər ki, bu iş elə də çox vaxtlarını almaz. Həmçinin bu dövrdə arılar çox əhəmiyyətli üç işi edərlər.

Bunlardan ikisi, çöldən gətirilən yeməkləri digər arılara paylamaq və pətək hücrələrinə yığmaqdır. Arılar şana geri qayıdan nektar yığıcılarından balı alar, bunu ac yoldaşlarıyla bölüşdürər və ya vəziyyətə görə bal otaqlarına yığarlar. (20)

Şandakı Böyük Təmizlik

As can be seen in the pictures to the side and above, bees use their mandibles to scrape resin off of trees.

İşçi arıların eyni dövrdə etdikləri üçüncü iş isə şanın təmizliyidir. Təmizlik, şanın sağlamlığı baxımından çox əhəmiyyətlidir. Bu yaşdakı arılar, hücrələrdən yeni çıxan arıların geridə qoyduqları parçaları, xarab olan pətək qapaqcıqlarını, şanın içində ölmüş olan arıların cəsədlərini və buna bənzər bir çox yad maddəni şanın çıxışına sürüyər və metrlərlə uçaraq şandan uzağa atarlar. (21)

Ancaq əgər şanın içində olan şey daşıya bilməyəcəkləri qədər böyükdürsə, bunu "propolis" adı verilən bir maddə ilə qablaşdırarlar. Arılar propolisi, bəzi ağacların yapışqan tumurcuqlarından alt çənələrinin köməyiylə gəmirdikləri qatrana ağız ifrazatlarını əlavə edərək istehsal edərlər. Daha sonra arxa ayaqlarındakı xüsusi kisələrə yerləşdirərək şana daşıyarlar. Arı qatranı da deyilən propolisin xüsusiyyəti içində bakteriya saxlamamasıdır. (22)

Arılar propolisin antibakterial xüsusiyyətindən çox məqsədəuyğun bir şəkildə faydalanarlar. Şanın içində öldürdükləri və çölə daşıya bilməyəcəkləri qədər böyük olan böcəkləri propolislə örtərək bir növ mumiyalama əməliyyatı apararlar.

Son cümlə diqqətlə üzərində düşünülərək oxunduğunda, heyrət verici xırdalıqlar daşıdığını görünür. Bu xırdalıqların tam başa düşülməsi üçün arıların propolosi istifadə şəklini və etdikləri əməliyyatları sırayla düşünək.

Əvvəlcə, arılar bir canlı öləndə bədənində çürümələrin olacağını və ortaya çıxan maddələrin şandakı canlılara zərər verə biləcəyini bilirlər. Həmçinin, bu çürüməyə maneə törətmək üçün ölən canlının xüsusi bir kimyəvi əməliyyata tabe edilməli olduğunu da bilirlər. Mumiyalama əməliyyatı üçün də bakteriya saxlamamaq xüsusiyyətinə sahib olan bir maddə olan propolisi istifadə edirlər.

Bura qədər sıralanmış olan məlumatlar əsasında düşünərək bu sualları verək: Görəsən, arılar bir canlıda meydana gələn çürümələri və bu çürümənin zərərli təsirlərini necə yox edə biləcəklərini haradan bilirlər? Üstəlik, yalnız bunları bilməklə deyil, propolis kimi bir maddədən istifadə etməyi necə düşünə bilərlər? Arılara bunu öyrədən kimdir? Bu maddəni arılar necə kəşf etmişdir? Düsturunu necə tapıb, istehsala necə başlayıblar? Bu düsturu digər koloniya üzvlərinə və özlərindən sonra gələn nəsillərə necə ötürüblər?

Mumiyalama əməliyyatı, antiseptik maddənin məzmunu və istehsalı və ya haralarda istifadə ediləcəyi kimi mövzularda arıların bir məlumatının ola bilməyəcəyi və bədənlərində bunları istehsal edə biləcəkləri bir sistemi də özlərinin meydana gətirə bilməyəcəyi açıq-aydındır. Bütün bunlarılar öz-özlərinə dərk edə bilməzlər. Hər mərhələsində müəyyən bir ağıl və məlumat tələb edən bu əməliyyatlarılar təsadüfən də öyrənmiş deyillər. Çünki təsadüflər, şüurlu və ağıllı hərəkətlər ortaya çıxara bilməz.

Bunlar, bütün bu əməliyyatların necə ediləcəyinin arılara başqa bir Ağıl tərəfindən öyrədilmiş olduğunu göstərir. Bu məlumatların hamısı arılara hər şeyin Yaradıcısı olan Allah tərəfindən ilham edilir. Yer üzündəki hər şey kimi arılar da Məlik (bütün kainatın sahibi və mütləq surətdə hökmdarı) olan Allaha boyun əyiblər:

Haqq Məlik olan Allah çox Ucadır. Ondan başqa İlah yoxdur; Kərim olan Ərşin Rəbbidir. (Müminun surəsi, 116)

Everything in the heavens and everything in the Earth belongs to God. All matters return to God. (Surah Al ‘Imran: 109)

Propolisin Hərtərəfli Istifadəsi

Arı qatranının (propolisin) digər bir istifadə yeri isə şanın inşaatıdır. Arılar şandakı çatlaq və dəlikləri bu maddəylə suvayarlar. Ayrıca, istiliyin çox yüksək olduğu bəzi vulkanik ərazilərdə (İtalyanın cənubundakı Salerno əraziləri kimi) pətəklərin əriməməsi üçün, pətək xammalı olan bal mumuna qatran əlavə edərək bal mumunun möhkəmliyini artırdıqları da müşahidə edilmişdir. (23)

Şanın içində müxtəlif yerlərdə istifadə edilən propolisin toplanması və daşınması kimi mövzularda arılar arasında tam mənasıyla bir vəzifə bölgüsü var. Propolis daşıyan arının şana geri qayıtması tozcuq daşıyan bir arınınkından fərqlidir. Tozcuq daşıyıcısı yükünü qoymaq üçün boş bir hücrə axtarar. Propolis daşıyıcısı isə dərhal bu maddəyə ehtiyac duyulan inşaat sahəsinə gedər və yığdığı maddəni digər arılara göstərər. İşçilər propolisə ehtiyac duyduqlarında, daşıyıcının yanına gedərlər və lazım olan miqdarda maddəni torbanın içindən götürərlər. Dərhal bal mumu ilə qarışdıraraq yapışqan bir yapışdırıcı halına gətirərlər və inşaat işlərində istifadə edərlər. Burada diqqət çəkici olan nöqtə propolis daşıyıcısı arının inşaat işinə qarışmaması və bu işlə məşğul olan yoldaşlarının yükünü götürmələrini gözləməsidir. (24) Arı koloniyalarındakı hər üzvün müəyyən bir işi var. Hər kəs öz vəzifəsiylə maraqlanar, ancaq bir iş əskildiyində digər arılar yarım olan işlərə dəstək olar. Bu səbəblə, arı qatranı həm yığıb, həm yamamaqla və ya mumiyalamaqla, həm də mumiyaladığını çölə daşımaqla məşğul olmaz. Şandakı işçi arıların hamısı bu işlərin hər birini edə biləcək qabiliyyətlərə sahib olsalar da, yalnız öz işlərini ən yaxşı şəkildə edib, digər işləri o mövzuda vəzifələndirilmiş yoldaşlarına buraxarlar.

İşçi arıların həyatları araşdırılarkən unudulmamalı olan çox əhəmiyyətli bir nöqtə var. 5-6 həftəlik həyatları boyunca işçi arılarda reallaşan vəzifə dəyişikliklərinin hamısı bədənlərində meydana gələn dəyişmələrə bağlıdır. Bəzi vəzilər təsirsizləşərkən, yeni vəzilər ortaya çıxır və fərqli bir vəzifə üçün hərəkətə keçirlər. Məsələn, arıların pətək hazırlama dövrlərində bal mumu vəziləri inkişaf edər, bəsləndikləri dövrlərində isə sürfələr üçün qida istehsal edən vəziləri inkişaf edər. Gözətçilik dövrləri gəldiyində isə, işçi arıların bədənlərindəki ifrazat vəziləri birdən-birə zəhər ifraz etməyə başlayar. Əgər təsadüfi bir inkişafdan söhbət gedərsə, bir çox problem yaşanardı; daha doğrusu təsadüfi bir inkişafla belə nizamlı bir sistemin meydana gəlməsi əsla mümkün olmazdı. Məsələn, sürfə bəsləmə dövründə işçi arıların bədənindən arı südü yerinə zəhər ifraz oluna bilərdi. Bu vəziyyətdə sürfələrin hamısı ölər və arıların da nəsli tükənərdi. Amma bütün bu vəzifə dəyişmələri əsnasında heç bir problem çıxmaz. Hər şey çox idarəli bir şəkildə, qüsursuz bir nizam içində reallaşar.

İşçi arılar həyatlarının dördüncü dövrlərində yenə vəzifə dəyişikliyi yaşayarlar.

Dördüncü Dövr: Şanın Gözətçiləri

A guard bee at the entrance to the hive.

Arılar həyatlarının dördüncü dövrlərində şanın girişində növbətçilik edərlər. Bədənlərində bir dəyişiklik olar; iynə vəziləri inkişaf edər və zəhər istehsal etməyə başlayar. Məhz bu dövrdəki arılar, şanın qapısında keşik çəkərək dəvətsiz qonaqların içəri girməsinə maneə olarlar. Gələn hər canlı -arılar belə- qapıdakı növbətçinin nəzarətindən keçərək içəri girə bilər. Növbətçi arı yerindən ayrıldığında isə dərhal başqa bir işçi arı gəlir və şanın qapısında keşik çəkməkdə onu əvəz edər. (25)

Arıların şan gözətçiliyini, sərhəd qapılarında daxil olmağa çalışanlara tətbiq edilənlərə bənzədə bilərik. Bir ölkənin sərhəd təhlükəsizliyi çox əhəmiyyətlidir. Bu səbəblə, yerinə yetirilən təhlükəsizlik tədbirləri son dərəcə çoxdur. Eyni şəkildə şanlardakı təhlükəsizlik tədbirləri də son dərəcə möhkəmdir. Gözətçi arılar şana yad olanın girməsinə heç bir şəkildə icazə verməzlər.

Workers releasing alarm chemicals through the hive.

Bütün arılar xarici görünüş olaraq bir-birlərinə çox bənzəmələrinə baxmayaraq şana girən yad arılar dərhal yoxlanılar. Bu ayrı-seçkiliyi arıların necə etdiyini araşdıran elm adamları təəccüblü nəticələr əldə etmişlər. Arıların bir-birini tanımasındakı ən əhəmiyyətli amil şan qoxusudur. Hər arı koloniyasının özünə xas, digər şanlardan onları ayıran bir şan qoxusu vardır. Arılar bir-birlərini bu qoxu sayəsində ayırd edərlər. Şanın qoxusunu daşımayan canlılar şan üçün təhlükə deməkdir. Bu səbəblə, şandan olmayan hər canlı, heç ayrı-seçkilik edilmədən, qapıdakı növbətçilərin hücumuna məruz qalar.

Başqa bir şana girməyə çalışan arılar fərqli qoxuları səbəbiylə növbətçilər tərəfindən dərhal yoxlanılarlar və yenə növbətçilər tərəfindən şandan çölə atılarlar ya da öldürülərlər.

When the hive is attacked, the guard bees immediately release a chemical substance, or pheromone. This pheromone and the tense posture of the bees set the whole hive in motion. The workers defend the hive at the cost of their own lives.

Yad bir canlı, şanın girişində göründüyü zaman, növbətçi arılar dərhal sərt reaksiyalar verməyə başlayarlar. Şana aid olmadığı təsbit edilən dəvətsiz qonağa qarşı növbətçilər zəhərli iynələrini istifadə edərlər. Növbətçi arıların ilk hücumunun dərhal ardından ümumilikdə, digər şan üzvləri də hücuma qoşularlar.

Şandakı kütləvi hücumu odlayan siqnal, özgəyə hücum edən növbətçi arının iynəsindən ifraz olunan qoxulu bir kimyəvi maddədir. Bəzi vəziyyətlərdə hücumu başladan qoxuların ifraz olunması ilə yanaşı narahat olan heyvandakı xarakterik duruş və uçuş tipləri də şandakı digər arılar üçün həyəcan siqnalı mənasını verir. Həyəcan siqnallarının yayılmasının ardınca yüzlərlə arı şan qapısına yığılar. Növbətçi arıdan yayılan qoxu nə qədər qüvvətli olsa, arılar da o qədər həyəcanlı və döyüşkən olarlar. (26)

Arıların razılaşmasında son dərəcə əhəmiyyətli bir yeri olan bu xüsusi qoxular, arılar ilk ortaya çıxdıqlarından bəri istifadə edilir. Arılar Allahın özləri üçün yaratmış olduğu xüsusi dizaynlara sahib bədənlərində bu qoxuları istehsal edir və bu yolla aralarındakı ünsiyyəti davam etdirə bilirlər.

Since they do not carry the hive odor, outsiders trying to enter it are attacked and repulsed by the guard bees.

İşçi Arıların Fədakarlığı

Gözətçilik etdikləri bu dövrdə işçi arılar əslində öz həyatlarını riskə atırlar. Çünki düşmənə hücum edən arı, iynəsini geri çəkə bilməyəndə ölüm təhlükəsi ilə qarşı-qarşıya qalar. Bal arılarının iynəsi bir kirpinin tikanı kimi kiçik oxlara malikdir. Bu quruluşu səbəbiylə iynə bir çox heyvanın ətindən geri çəkilməyə bilər. Növbətçi arılar iynələrini ancaq başqa bir arını ya da bəzi heyvanları sancdıqlarında geri çəkə bilərlər və özlərinə bir zərər gəlməz. Amma xüsusilə insanları sancdıqdan sonra uçmağa çalışarkən arıların iynələri sancdıqları yerdə ilişib qalar və arının qarnının arxa tərəfi cırılar. Qarının cırılmış qismində, zəhər ifrazatı və ona nəzarət edən sinirlər var. Daxili orqanlarındakı bu təxribat nəticəsində arı ölər. Ölən arıdan qopan ifrazat vəzisinin başqa bir xüsusiyyəti də, arının bədənindən ayrılmış olmasına baxmayaraq iynəsini sancdığı canlının yarasına müəyyən bir müddət daha zəhər yeritməyə davam etməsidir. (27)

1. Venom sac 2. Nerve ganglion	3. Muscle 4. Protractor muscle	5. Retractor muscle 6. Barbed lancets
A. When a bee stings you, the barb on its stinger pierces your skin. In the process, the entire sting mechanism is torn out, leaving the bee mortally wounded. Even after the dying bee has departed, a set of muscles push the barb in deeper and continue to contract in such a way as to pump more venom into the wound. The small photograph shows a stinger detached from a bee’s body.
B. The drawing above shows the bee-sting mechanism, with such structures as the muscles and venom sac.

Şanın qorunması bütün koloniyanı maraqlandıran əhəmiyyətli bir məsuliyyətdir. Növbətçi arılar da bu məsuliyyəti öz həyatlarını təhlükəyə ataraq yerinə yetirərlər. Şandakı hər arı, zamanı gələndə növbətçilik vəzifəsini yerinə yetirdiyində eyni şəkildə hərəkət edər və öz canı bahasına da olsa şanı qoruyar.

Arıların bu fədakar davranışları, təkamül müdafiəçilərinin təbiətdə bir "həyat döyüşü" olduğu, hər canlının yalnız öz nəslini qorumağa çalışdığı istiqamətindəki iddialarını yalanlayır.

Arıların Fədakar Davranışlarının Əsl Səbəbi

Təkamül nəzəriyyəsinin "həyatda qalma mübarizəsi" tezisinə görə fədakarlıq, izahı qeyri-mümkün bir davranışdır. Təkamülçülərin iddiaları canlıların özlərini qorumaq və həyatda qala bilmək üçün döyüşdükləri əsasındadır. Halbuki, təbiətin yalnız döyüşən fərdlərdən meydana gəldiyini söyləmək mümkün deyil. Çünki canlılar arasında köməkləşmə, fədakarlıq kimi bir çox davranış vardır. Bu vəziyyət qarşısında bəzi təkamülçülər canlıların bütün nəslin davamı üçün özlərini fəda etdiklərini, yəni bu işdən mənfəətləri olduğu üçün fədakarlıq etdiklərini iddia edərlər. Əlbəttə, bu iddia öz içində bir çox ziddiyyəti ehtiva edir.

Məsələn, növbətçi arılar çox vaxt özlərindən çox daha böyük olan eşşək arısı kimi canlıların üzərinə heç düşünmədən atılarlar və döyüşərlər. Arıların bütün bunları öz-özlərini düşünərək etdiklərini və bundan bir mənfəətlərinin olduğunu iddia etmək cavablandırılmalı olan bəzi sualları da özü ilə gətirəcək. Arılar bunu edərkən görəsən, "koloniyadakı balaların qorunması" kimi bir məntiq düşünə bilərlərmi? Arıların keçmiş-gələcək kimi anlayışları, bunlara istiqamətli qayğı və ümidləri ola bilərmi? İşçi arıların şanı müdafiə edərkən ölmələrində nə kimi bir mənfəətləri ola bilər?

Əlbəttə ki, arıların məntiq yürütməsi mümkün deyil. Arıların bu işdən heç bir mənfəətləri də yoxdur. Onsuz da mənfəətləri olsa belə öz həyatlarını təhlükəyə atmalarının bir mənası yoxdur. Növbətçi arılar yalnız şanı qorumaq vəzifəsində məsul olduqları üçün belə edərlər.

Heç bir ağıla və şüura sahib olmayan canlıların bir plan qurub, ona görə davranması, nümunəvi köməkləşmələr sərgiləməsi, fədakarlıq etməsi təsadüfən meydana gələcək davranışlar deyil. Bunlar o canlıya öyrədilməli, başqa bir sözlə Allah tərəfindən ilham edilmiş olmalıdır.

Bu kitabın mövzusu olan arılar da yer üzündəki digər canlılar kimi Allahın ilhamıyla hərəkət edir. Kainatdakı bütün canlılar, atlar, quşlar, böcəklər, ağaclar, çiçəklər, aslanlar, fillər Allaha boyun əymişdir. Etdikləri hər hərəkəti Allahın ilhamıyla edirlər. Allah Hud surəsində canlılar üzərindəki hakimiyyətini bizə belə bildirir:

...Elə bir canlı yoxdur ki, Allah onun kəkilindən tutmuş olmasın. Həqiqətən, Rəbbim ədalətlidir. (Hud surəsi, 56)

Honeybees’ Defense Strategy: Using Heat To Destroy The Enemy
TThe Japanese giant hornets are literally a nightmare for the introduced European honeybees. A colony of 30,000 European honeybees can be killed in roughly three hours by a group of some 30 hornets, which then occupy the hive. Local honeybees, on the other hand, have been created with a perfect defense mechanism.
	When a hornet discovers a new colony, it secretes a special marking pheromone to inform the others of the fact. Since that pheromone is also detected by the Japanese honeybees, they all gather at the entrance of the hive to defend it. When a hornet approaches, some 500 bees take to the air, surround it in a tight ball and generate muscle heat.
The Japanese honeybees kill the attacking hornets by generating high temperatures.
In an infrared photograph taken of such an attack, the temperature in the white regions rises as high as 47 degrees centigrade (117o F). The honeybees are able to withstand this heat, but it spells death for hornets.
“Unusual thermal defence by a honeybee against mass attack by hornets,” Nature, Vol.377, No.654, s.334-336, September 1995 (sağdaki resim)

Beşinci Dövr: Qida Toplayan Arılar

İşçi bal arılarının həyatlarının son dövrlərindəki vəzifələri qida toplamaqdır. Ehtiyacları olan bütün qida maddələrini çiçəklərdən topladıqları tozcuq (çiçək tozu) və nektar (bal özü) sayəsində qarşılayarlar. Tozcuq zülal cəhətdən zəngin bir maddədir, nektar isə həm enerji qaynağıdır, həm də balın əsas maddəsidir. Arılar qışda qida tapa bilməyəcəkləri üçün şanlarına bal yığarlar. Qış üçün ayrıca tozcuq yığılmaz, təkcə yağışlı havalarda istifadə etmək üçün bala arılara çatacaq qədər tozcuq yığılar. (28)

Arılar çiçəklərdən yığdıqları tozcuğu birbaşa istifadə etməz, "arı tozcuğu" və ya "arı çörəyi" adı verilən bir maddəyə çevirərlər. Bu çevrilmə çiçəklərdən toplanan tozcuqlara nektarla birlikdə bəzi fermentlərin əlavə olunmasıyla təmin edilər. Əldə edilən bu maddə yalnız qidalanma üçün istifadə edilər. (29)

Tozcuq və nektar toplamaq vəzifəsi 21 günlük işçi arılara düşür. Bu mərhələdə artıq bal mumu hazırlamağa yarayan mum vəziləri mum ifraz etməyi dayandırar. İşçi arılar şan xaricinə çıxaraq yeni və təhlükəli vəzifələrinə başlayarlar. Çiçəklər arasında gəzmək vəzifəsi təhlükəlidir, çünki arıların bütün düşmənləri (hörümçəklər, iynəcələr) çöldədir. Eyni zamanda arılar, şan və qida mənbəyi arasında daim uçuş halında olduqları üçün də bu vəzifə olduqca yorucudur. Uçuş əzələləri köhnələn arılar qısa bir müddət sonra ölərlər.

Foraging bees have some dangerous enemies, such as the mantis (above), dragonfly and spider.

Arıların bədənləri tozcuq və nektar yığmaq üçün hazırlanmış xüsusi sistemlərlə təchiz edilmişdir. Arılar, nektarı bal kisəsinə doldurmaq üçün udar. Tozcuqlar isə nektar kimi udulmaz, topalar halında arıların arxa ayaqlarının yan tərəflərinə yapışaraq açıq şəkildə şana daşınar.

Arıların Tozcuq Səbətləri

Arıların arxa ayaqlarının çöl tərəfi çox yüngül bir çuxur meydana gətirəcək şəkildə bir dizayna malikdir. Bədənlərinin bu hissəsi sanki tozcuqları daşımağa əlverişli olan bir qaşıq kimidir. Üstəlik, ayaqlarının ətrafında uzun tüklər vardır. Bu hissəyə "tozcuq kisəsi" adı verilər. Arıların qarınlarının alt tərəfi isə tamamilə yumşaq tüklərlə örtülmüşdür. Çiçəkdən tozcuq toplayanda bunların üzərinə də çiçək tozları yapışar. İşçi arıların ayaqlarındakı fırçanı xatırladan tüklər isə qarınlarının altına yapışan çiçək tozlarını fırçalayaraq, bunları tozcuq kisələrində yığa bilmələrini təmin edər. (30)

Qida toplamaq vəzifəsi gələn zaman bir bal arısı, uçmağa çıxmamışdan əvvəl enerji yığa bilmək üçün qursağını bir miqdar bal ilə doldurar. Bundan başqa, topladığı tozcuqları səbətə yerləşdirmək üçün də qursağındakı bu baldan istifadə edər. Tozcuq yığan arı çiçəyin erkəkciyinin üstünə qonanda, burada olan tozcuqları çənələrini və qabaq ayaqlarını istifadə edərək yığar və onları yapışqan hala gətirmək üçün də qursağındakı bal ilə isladar. Arı bu işləri edərkən tozcuqların bir qismi də bədənindəki tüklərin arasına qarışar. Bu səbəblə, arının görünüşü bəzən una bulaşmış kimi olar.

The Keys of the heavens and Earth belong to Him. He expands the provision of anyone He wills or restricts it. He has knowledge of all things. (Surat ash-Shura: 12)

Tozcuqları, tozcuq kisəsinə fırçalanma işini -bu əməliyyat süpürmə olaraq da deyilə bilər- arı uçarkən edər. Bir çiçəkdən başqa bir çiçəyə doğru uçarkən bir tərəfdən də arxa ayağında olan fırçasıyla bədəninə və arxa ayağına yapışmış olan tozcuqları bir yerə toplayar. Sonra eyni əməliyyatı digər ayağıyla da edər. Yəni arı bir sağ, bir sol ayağını istifadə edərək tozcuqları toplayar və ayağının çöl tərəfində olan səbətciyə doğru itələyər. Bu şəkildə tozcuqlar yığılar. Arı bu əməliyyatı səbət dolana qədər davam etdirər. Ən sonunda burada iri və sıx bir çiçək tozu topası meydana gələr, artıq arının tozcuq kisəsi dolmuşdur. Tozcuqların düşməməsi üçün də arı, arada bir ayağıyla səbətciyin çöl tərəfindən vuraraq, tozcuqları səbətə yaxşıca yerləşdirər və şana doğru yola çıxar. Şana çatdığında isə tozcuqları, xüsusi olaraq ayrılmış olan tozcuq hücrələrindən birinə yerləşdirəcək. (31)

Kovan kokusunu taşımamasına rağmen kovana girmeye çalışan canlılar gardiyan arıların saldırısına uğrar ve kovandan atılır.

Bir çox böcək çiçəklərdən tozcuq daşıyar amma heç biri arılar qədər məhsuldar nəticə əldə edə bilməz. Bunun ən əhəmiyyətli səbəbi arıların tozcuq toplamağa son dərəcə əlverişli olan bədən strukturlarıdır. Tozcuq toplama işi ağır bir iş tələb edir, çünki arının uzun müddət işləyib yığaraq şana daşıdığı tozcuq paketi ancaq bir cütdür. Halbuki, tək bir pətək gözünün tozcuqla dolması üçün təxminən 20 cüt tozcuq paketinə ehtiyac vardır. Bu da arıların heç dayanmadan hərəkət halında olması deməkdir. (32)

Bees use the special systems created by God in their hind legs to carry pollen.

1 – The bee scrapes the pollen collected on the combs, using its pollen rakes. 2 – The pollen is then pushed towards the pollen basket by pumping the legs. 3 – Finally the pollen, moistened with a quantity of regurgitated honey, is transported back to the nest.

1. Mandible 2. Proboscis 3. Maxilla	4. Labium 5. Flabellumz
The worker proboscis can very in length from 5.3 to 7.2 millimeters (0.2087 to 0.2835 inches), depending on the race. The nectar of some flowers lies deeper down than in others. It’s thus a major advantage for bees to possess a long proboscis ideally suited to extracting nectar from the base of such flowers.The pictures at top left show the bee’s proboscis in extended and folded positions. As can be seen below, bees fold their proboscis inwards in a Z-shaped pattern when not in use.

Arılar çiçəklərdən iki ayrı maddə toplayar. Bu iki maddənin həm məzmunları, həm toplanış formaları, həm də istifadə sahələri bir-birindən çox fərqlidir. Çiçəklərdəki nektarı yığa bilmək üçün də arılar tozcuq daşımaq üçün istifadə etdiklərindən daha fərqli bir sistemə ehtiyac duyar. Çünki çiçəklərin strukturlarına görə nektarların olduğu yer də dəyişiklik göstərər. Bəzi çiçəklərin nektarları çiçək yarpaqlarının üzərində sərbəst görüləcək şəkildədir və bu bölgəyə böcəklər çətinlik çəkmədən çata bilər. Ancaq bəzi çiçək növlərinin nektarları çatılması daha çətin olan, çiçəyin boru şəklində uzanan dib tərəfində olar. Buna görə böcəklərin daha diblərə enməsi və nektarı çiçəyin o hissəsindən çıxarması lazımdır.

Bu vəziyyət bir çox böcək üçün problem yaradarkən arılar üçün bir problem meydana gətirməz, çünki arıların dərinlərdəki bala çatmalarını təmin edən boru formasında "proboscis" adı verilən bir orqanları vardır. Proboscis arının çiçəklərdən asan nektar toplamasını təmin edər. Bundan başqa bal və su kimi maddələri də bu orqanları ilə toplayar. Uzun bir burun olaraq xarakterizə edilən proboscis, arılar arasındakı qida dəyişməsində də rol oynayar. Bu orqan eyni zamanda ana arının ifrazatının təmizlənməsində və digər arılara köçürülməsində də istifadə edilər. İşçi arılar proboscislərini istifadə etmədikləri zamanlarda, ağızlarının alt hissəsində olan boşluqda, z hərfi formasında olacaq şəkildə içəri doğru qatlayarlar. Nektar, tozcuq ya da su yığmaq istədiklərində isə yenidən açarlar. (33)

Arı bir çiçəyə qonanda nektar damlaları əvvəl sorma xortumundan sonra da yemək borusundan keçərək "bal mədəsi" adı verilən hissəyə axar. Arılar daşıya biləcəkləri qədər balı bura doldurar və şana dönər. Bu vaxt bal arılarının təxminən 50 mm3-luq bir həcmi olan bal kisələrini tamamilə nektarla doldura bilmələri üçün 100 ilə 150 arasında çiçəyi ziyarət etmələri lazımdır. (34)

Arılar arasındakı əmək bölgüsü nektar toplanması və yerləşdirilməsi işlərində də açıq-aydın görülür. Belə ki, nektar yüküylə qayıdan yığıcı arı bunu hücrələrə yerləşdirməklə məşğul olaraq heç vaxt itirməz. Bunun yerinə bu işlə vəzifələndirilmiş olan arılara nektarı ağız yoluyla ötürər. Mədəsində özünə enerji verəcək qədər bal ifraz edər və dərhal qida qaynağına doğru uçar. Özünə nektar ötürülən vəzifəli arı da vəziyyətə görə nektarı başqa arılara verə bilər və ya yığa bilər. Bu fəaliyyət şandakı arıların o andakı qida ehtiyacına bağlıdır. (35)

He is God—the Creator, the Maker, the Giver of Form. To Him belong the Most Beautiful Names. Everything in the heavens and earth glorifies Him. He is the Almighty, the All-Wise. (Surat al-Hashr: 24)

Arılar kusursuz vücut yapıları sayesinde, diğer böceklerin ulaşamayacağı kadar derinlerde bulunan nektarları dahi çiçeklerden kolaylıkla toplar. Allah, arıları görevlerine uygun özelliklerle birlikte yaratmıştır.

Digər Vəzifələr...

Bal arıları qida toplamaya başladıqdan və yetkin bir arı olduqdan sonra hər işi edə bilər. Bunun üçün arıların sadəcə 3 həftəlik olması kifayətdir.

Daha əvvəl arıların böyümə dövrləri boyunca bədənlərində müxtəlif dəyişikliklərin meydana gəldiyindən və bu dəyişikliklərlə düz mütənasib olaraq şan içindəki vəzifələrinin dəyişdiyindən bəhs etmişdik. Arıların bədənlərində dövrlə reallaşan bu dəyişikliklər geri dönülməz dəyişikliklər deyil. Şandakı ehtiyaclar istiqamətində arıların orqanları əvvəlki funksiyalarını təkrar qazana bilər. Məsələn, bir hücum ya da bir yanğın nəticəsində şanda hər hansı bir təxribat meydana gəldiyində, bunun qarşısını almaq üçün artıq bal mumu çıxarmayan yetkinlər dərhal bal mumu çıxarmağa başlaya bilər. Bənzər şəkildə, sürfələrin bəslənməsində bir çatışmazlıq ehtimalı meydana çıxsa, bu dəfə dayəlik edən arıların xaricində də, baxıcı vəziləri fəaliyyətə keçən arılar ola bilər. Bundan başqa, bal az olanda da daha çox arı nektar toplamaya çıxa bilər və ya şanın təcili olaraq sərinlədilməsi lazımdırsa, digər arılar həmin vaxt etdikləri işləri buraxıb, dərhal bu işə yönələ bilər. Şan böyük bir hücuma uğradığında arıların çoxu müdafiəyə qoşular, yüzlərlə işçi arı şan girişinə yığılar və hücumun qarşısı birlikdə alınar. (36) Qısaca olaraq, hər arı həmin anda şanda nə kimi ehtiyacların ortaya çıxdığını və buna bağlı olaraq harada, necə davranmalı olduğunu çox yaxşı bilir. İndiyə qədər bəhsi keçən mövzularda da göründüyü kimi arıların bütün hərəkətlərinə bir "şüur" hakimdir. Arılar, üzərilərinə düşən vəzifələri son dərəcə müvəffəqiyyətli bir şəkildə yerinə yetirir.

He to Whom the kingdom of the heavens and the earth belongs. He does not have a son and He has no partner in the Kingdom. He created everything and determined it most exactly. (Surat al-Furqan: 2)

Bu məlumatlara görə düşünüldüyündə çox əhəmiyyətli bir nəticə ortaya çıxır. Arıların hər cür xüsusiyyətlərini (həm davranış, həm də fiziki olaraq) öz iradələri ilə ya da təsadüfən qazandıqlarını iddia etmək ağıla, məntiqə və elmə uyğun gəlməyən bir iddiadır. Arıların hamısının eyni dövrlərdə eyni şəkildə hərəkət etməsi, şandakı nizamın arılar ilk ortaya çıxdığından bəri heç dəyişmədən davam etməsi kimi təfərrüatlar arıları idarə edən ağılın açıq-aydın göstəricilərindəndir. Arıların sahib olduqları məlumatların hamısı bu canlılara üstün bir ağıl sahibi tərəfindən verilir. Arılara nələr etmələri lazım olduğunu, hansı dövrdə nə kimi vəzifələrdə olacaqlarını ilham edən bu ağılın sahibi, sonsuz bir elmin sahibi olan Allahdır. Allah hər şeyi bir nizam içində yaradandır.

O, Xaliq, yoxdan Yaradan, Surət verən Allahdır. Ən gözəl adlar yalnız Ona məxsusdur. Göylərdə və yerdə olanların hamısı Onun şəninə təriflər deyir. O, Qüdrətlidir, Müdrikdir. (Həşr surəsi, 24)

Şandakı Temperaturun Nizamlanması

Bəzi canlılar yaşadıqları mühitin istiliyini tarazlıqda saxlaya bilmək üçün öz bədən temperaturlarını istifadə edərlər. Bədən istilikləriylə bunu nizamlamağı bacaranlar məməli heyvanlar və quşlardır. Digər bir çox canlının (kərtənkələ, ilan, qurbağa, balıq, ilbiz, soxulcan, xərçəng, böcək və s.) bədən temperaturları isə yaşadıqları bölgənin temperaturuna görə dəyişiklik göstərir.

Bees achieve temperature balance in the hive by a number of methods. In the event that the hive temperature rises, the bees beat their wings to set up a current to cool it off again. (Above and side)

Bu məlumatlar nəzərə alındığında arı şanlarındakı 35°C-lik dəyişməyən istilik son dərəcə diqqət çəkicidir. Çünki arılar da bədən istiliklərində dəyişiklik edə bilməyən canlılardandır. Bu səbəblə, şan içindəki istiliyi bədən istilikləri ilə tarazlaşdıra bilməzlər. Ancaq hərəkət etmələrinin nəticəsində ortaya çıxan istilik ilə şandakı istilik tarazlığını təmin edərlər. (37) İşçi arıların şan içindəki ən əhəmiyyətli vəzifələrindən biri də şandakı temperaturun nizamlanmasıdır. Bal arıları, olduqları mühit (ağac qovuğu, qaya arası və s.) və çölün istiliyi nə olursa olsun, şandakı istiliyə həmişə nəzarət edərlər. Bahar sonundan payıza qədər şanın istiliyi 34.5°C-35.5°C arasında saxlanar. Bal arıları temperatur dəyişikliklərindən təsirlənən canlılardır. Bal mumu çıxarmaları, balın meydana gəlməsi kimi əməliyyatların hamısı müəyyən bir istilikdə reallaşdırılar. Şandakı istilik dəyişikliyindən ən çox təsirlənənlər isə bala arılardır. Bu səbəblə, inkubasiya otaqlarının istiliyinə xüsusilə çox diqqət yetirilər. Gün ərzində reallaşan istilik dəyişikliklərinə görə arılar şan istiliyini qorumaq üçün müxtəlif işlər görərlər. Məsələn, havanın daha soyuq olduğu səhərin erkən saatlarında işçilər pətək ətrafında toplanar və bədən istilikləri ilə yumurtaları isidərlər. Gün keçdikcə və hava istiləşməyə başladıqca arılar tərəfindən hörülən topa yavaş-yavaş dağılar. Əgər tempratur artmağa davam etsə, işçilərin bir hissəsi istiliyi salmaq üçün qanadlarını yelpik kimi yelləməyə başlayarlar. Hava axınını şanın girişinə və pətəklərin üzərinə doğru istiqamətləndirərək şanın temperaturunu salmağa çalışarlar.

Çox isti günlərdə isə arılar daha şiddətli bir soyutma üsulu istifadə edərlər. Yemək yığan arılar şanın istiliyi çox yüksəldiyində tozcuq və ya nektar yerinə şana, yaxındakı su qaynaqlarından aldıqları su damlalarını gətirər və bunları inkubasiya hüceyrələrinin üzərinə səpərlər.(38) Daha sonra qanadlarıyla hava axını meydana gətirərək bu damlaların içərisindəki suyu buxarlandırarlar. Bu soyutma sistemiylə şanın istiliyi qısa müddətdə əvvəlki halına dönər. (39) Bu mövzuyla bağlı edilən bir təcrübədə, istiliyin 50 °C-yə yüksəldiyi bir gündə şan tam Günəşin altına qoyulmuş, arıların yaxındakı bir su qaynağından davamlı su daşıyaraq şanın içindəki istiliyi təxminən 35 °C-də sabit tutduqları müşahidə edilmişdir.

Arılar qış aylarında istilənmək üçün də yazın şanı soyudarkən istifadə etdiklərinə bənzər bir üsul istifadə edərlər. Şanın istiliyi düşdüyündə arılar əvvəl möhkəmcə bir-birlərinə sıxılarlar. Qalınlığı soyuğun şiddətinə görə 2.5 cm ilə 7.5 cm arasında olan bu arı toplusu, bir qabıq kimi pətəyi örtər. Əsas çoxluğa daxil olmayan arılar iç tərəfdədir, bir-birlərinə yaxın olmalarına baxmayaraq çöldəkilər qədər sıxılmış deyildirlər. Bu arılar davamlı hərəkət edərək çöldəki arılar üçün istiliyi ortaya çıxararlar. (Hər bir arının 10 °C istilikdə, dəqiqədə 0.1 kalori istilik hasil etdiyi bilinir.) Arılar daha çox istilik əldə etmək üçün daha çox hərəkət edərlər. Çöldəkilər isə büzülərək bədənlərinin soyuqla daha az təmas etməsini təmin edərlər. Topanın xaricində yer alan arıların qarınlarına yığdıqları qida bir müddət sonra bitər. Bunun üçün, iç qisimdəki arılarla digərləri arasında yer dəyişməsi baş verər. Arılar arasındakı bu dəyişmə, lazımlı olan istilik əldə edilənə qədər davam edər.(40) Arılar bu üsulu istifadə edərək hava istiliyi -30 °C-yə düşdüyündə belə şan istiliyini təxminən 35 °C-də saxlaya bilirlər. (41)

Bu ana qədər aydın olduğu kimi, şan istiliyinin nizamlanmasında arıların istifadə etdikləri həll yolları son dərəcə təsirli və praktikdir. Burada üzərində düşünülməli olan nöqtə, arıların bu həlləri necə kəşf etdikləri və şanın istiliyini necə doğru olaraq təsbit etdikləri mövzusudur. Bir böcəyin istilik mövzusunda bu qədər həssas hesablamalar edə bilməsi son dərəcə təəccüblüdür.

Əvvəlcə istiliyi hesablaya bilməsi üçün arının bədənində bir termometrin olması şərtdir. Bu vəziyyətdə, termometr həssaslığındakı bu orqanın arının bədənində necə meydana gəldiyi sualının cavabı verilməlidir. Arılar bu sistemə təsadüfən sahib ola bilməyəcəklərinə və şan istiliyinin neçə dərəcədə olacağını, temperaturun necə qorunacağını təsadüfən kəşf edə bilməyəcəklərinə görə bütün bunlarılarda var edən bir güc vardır.

Arıların bütün bunları öz-özlərinə etmələri qeyri-mümkündür. Arılardakı istilik ölçmə sisteminin dizaynı və bunun bədənlərinə yerləşdirilməsi, şanı nə vaxt və necə istilədib-soyudacaqları kimi məlumatlara arılar özbaşlarına çatmış ola bilməzlər.

Bütün bunlar bizi tək bir nəticəyə aparar. Arılara, etdikləri hər hərəkət Yaradıcımız olan üstün güc sahibi Allah tərəfindən ilham edilir. Sahib olduqları sistemlərin dizaynını da bənzərsiz sənəti ilə bizə yaratdığı canlılarda tanıdan Allaha aiddir.

Efficient Insect Flight

An article in the pro-evolution magazine New Scientist on 12 October 1996 stated that insect flight was significantly inefficient and unproductive, and that only 6% of the metabolic power expended was converted into mechanical power. The rest, it was claimed, was dissipated in the form of heat. Jon Harrison of Arizona State University and his team tsshen set about studying this, with astonishing results. There were actually very important reasons for the low efficiency in flight. These results were published in a report titled “Achievement of Thermal Stability by Varying Metabolic Heat Production in Flying Honeybees” in Science magazine (4 October 1996, Vol. 274, pp. 88-90). In these experiments, bees’ body temperatures, flight metabolic rates and wing-beat frequencies were measured by changing the air temperature around the hive. When the air temperature rose from 20 to 40 degrees centigrade (from 68 to 104 degrees Fahrenheit), the wing-beat frequency decreased by 16% and the metabolic rate by 50%, while their thoracic temperatures remained stable. Bees’ wing-beat frequencies registered a fall, but caused no problem in flight. From all this, it was realized that as the temperature rose, bee flight became more effective and productive. Bees’ muscles, it was thus discovered, are more efficient on hot summer days. Harrison then researched the reason why bee flight was less efficient in winter. He concluded that the heat given off in ineffective, inefficient flights helped to keep them warm on cold days. This occupies an important role in regulating the hive temperature. The conclusion from these detailed studies was that bees’ wing muscles serve two important purposes: to allow the bee to fly, but also to establish the required temperature in the hive. Thanks to their wing design, bees were able to vary their heat production and flight efficiency according to the surrounding conditions and in light of their requirements. As this example shows, scientists studying a creature cannot arrive at accurate findings if they look for chance developments or faulty features. We see very clearly that there are actually flawless features in nature: All life forms possess the exact characteristics they need, and always have. There can be no doubt that this is God’s flawless creation, with His infinite might and wisdom. When people engage in research with that perspective in mind—in other words, when they seek to study that perfection—they can witness the superior art of creation in nature from much closer up and achieve results much faster.

İşçi Arıların Ölümü

Foragers returning home with their pollen baskets full. This task of carrying pollen, which the workers perform during the final stages of their lives, is an exceedingly tiring one. Their bodies become damaged during the course of it, and they die shortly afterwards.

Koloniyanın bütün yükü üzərlərində olan işçi arılar, doğulduqları andan etibarən heç dayanmadan işləyərlər. Bu sıx temp səbəbiylə şandan çıxıb yemək toplamaya başladıqdan sonra ancaq 3-4 həftə qədər yaşaya bilərlər.

İşçi arının ölümünə gətirib çıxaran səbəblərdən ən əhəmiyyətlisi yemək axtarma işidir. Bu çətin işin nəticəsində arının qidalanma və bal mumu vəziləri zərər görər. Ayrıca işçi arı tüklərini itirər və sonunda (cəm olaraq etdiyi təxminən 800 km. lik bir uçuşdan sonra) uçma əzələləri də tükənər. İşçi arılar ümumiyyətlə, şandan uzaqda və vəzifə başında ikən ölərlər. (42)

Payızda yumurtalardan çıxacaq yeni fərdlər koloniyanın baxımını boynuna götürəcəklər. Bu arıların doğumu qışa uyğun gəldiyi üçün şan xaricinə çıxmaz və özlərindən əvvəlki arıların yığdıqları yeməklər ilə bəslənərlər.

Koloniyanı meydana gətirən arıların ömürləri qısa olsa da koloniyalar olduqca uzun müddət həyatda qalar. Belə ki, eyni koloniya (meşə yanğını və quraqlıq kimi fövqəladə vəziyyətlər istisna olmaqla) 20 il və bəzən daha da çox müddətlə varlığını qoruya bilər.

Arılar Bir Anda Ortaya Çıxıblar

Arıların həyatı araşdırılarkən xüsusilə diqqət yetirilməli olan nöqtə, şandakı bütün işlərin sayı təxminən 40 ilə 80 min arasında dəyişən arılar tərəfindən edilməsi və bu ədədə baxmayaraq şanda ən kiçik bir qarışıqlığın və nizamsızlığın yaşanmamasıdır. Tünlüyə baxmayaraq nə sürfələr ac qalar, nə müdafiədə çatışmazlıqlar olar, nə də ana arıya xidmət gecikdirilər. Arılar həyatlarının hər mərhələsində son dərəcə ağıllı davranıb, boynuna götürdükləri hər işi ən müvəffəqiyyətli şəkildə tamamlayarlar.

National Geographic Society tərəfindən nəşr olunan “The Marvels of Animal Behaviour” adlı kitabda işçi arıların fəaliyyətləri belə izah edilir:

İşçi arıların hərəkətləri son dərəcə məntiqlidir və məqsədsiz bir şəkildə hərəkət etməzlər. Məsələn, bir arı yeni yumurtalar üçün hücrələr hazırlayarkən, digəri ana arıya xidmət üçün pətəklər arasında gəzər, üçüncüsü bal toplayar, bir başqası isə şan qapısında keşik çəkər. Hər işçi qəti olaraq nəyi necə edəcəyini bilər, qüsursuz bir intizamla hərəkət edər. (43)

Daha əvvəlki hissələrdə də toxunduğumuz kimi işçi arılar, şandakı işləri reallaşdırmaq üçün bəzən xüsusi mayelər, bəzən də o iş üçün hazırlanmış orqanlar istifadə edərlər. Bir arının həyatını davam etdirə bilməsi üçün bu anda sahib olduğu xüsusiyyətlərin hamısının eyni anda var olması mütləqdir. Şanı müdafiə etmək üçün lazım olan zəhərli iynələr, nektarı çiçəklərdən yığmaq üçün istifadə etdikləri uzun dil, çiçək tozlarının bədənlərinə yapışmasını təmin edən tüklər, ayaqlarında olan fırça bənzəri tüklər və daha bir çox quruluş, arılar ilk ortaya çıxdıqlarından bəri mövcuddur. Bundan başqa arılarda təkamülçülərin instinkt olaraq xarakterizə etdikləri davranışları da ilk ortaya çıxdıqları anda var olmalıdır. Bir arı, sürfələri necə bəsləyəcəyini, ana arıya necə bir qayğı göstərməli olduğunu, pətəkləri hansı bucaq ilə etsə balın rahatlıqla yığıla biləcəyini, bal mumuna necə qənaət edəcəyini, şanı necə qoruyacağını, propolisi necə yığacağını, yeməyin yerini digərlərinə necə bildirəcəyini doğulduğu anda bilmək məcburiyyətindədir. Qısacası, arıların sahib olduqları bütün qabiliyyətlərin ilk ortaya çıxdıqları anda var olması lazımdır.

Don’t you know that God is He to Whom the kingdom of the heavens and the Earth belongs and that, besides God, you have no protector and no helper? (Surat al-Baqara: 107)

Arıları edən xüsusiyyətlərdən tək birinin olmaması vəziyyətində belə ortaya çatışmazlıqlar çıxacaq və bu canlılar həyatlarını davam etdirə bilməyəcəklər. Bütün bunlar bizə arıların, təkamülçülərin iddia etdikləri kimi, zaman içində reallaşan inkişaflarla ortaya çıxmadıqlarını göstərər. Arılar, bədənlərindəki sistemlərdən yalnız birinin əskikliyi vəziyyətində belə həyatlarını davam etdirə bilməzlər. Məsələn, iynələri olmasa özlərini müdafiə edə bilməz, ayaqlarının arxasındakı tozcuq səbətləri olmasa şana qida daşıya bilməz, dilləri qısa olsa nektara çata bilməz, bal mumu ifraz etməsə pətək hörə bilməz. Sürfə baxımını və pətək hörməyi bilməsə nəslini davam etdirə bilməz. Zəhər vəziləri inkişaf etsə, amma şanı qorumağı bacarmasa bir işə yaramaz. Qısacası, arıların bütün bədən sistemlərinin və bütün qabiliyyətlərinin eyni anda və əskiksiz bir şəkildə ortaya çıxması lazımdır. Belə bir şeyin təsadüfən meydana gəlməsi isə qeyri-mümkündür.

Bütün bunlar arıların bir anda, bu ankı halları ilə ortaya çıxdıqlarını göstərər. Arılar bir Yaradıcı tərəfindən yaradılmışlar. O bənzəri olmayan gücün sahibi olan Yaradıcı arılarda yaratdığı qüsursuz quruluşlar ilə bizə Özünü tanıdır. Bu Yaradıcı üstün güc sahibi Rəbbimiz olan Allahdır. Bütün kainatın Yaradıcısı olan Allah çox üstün, sərhədsiz və bənzərsiz bir Ağılın sahibidir. Allah hər cür yaratmağı bilən, hər şeydən xəbərdar olandır:

O, göyləri görə biləcəyiniz bir dirək olmadan yaradıb saxlamış, yer sizi silkələməsin deyə, orada möhkəm dağlar qurmuş və ora cürbəcür heyvanlar yaymışdır. Biz göydən yağmur yağdırıb orada cürbəcür gözəl bitkilər bitirdik. Bunlar Allahın yaratdıqlarıdır. İndi siz mənə göstərin görüm, Ondan başqaları nə yaradıblar. Xeyr! Zalımlar açıq-aydın azğınlıq içindədirlər. (Loğman surəsi, 10-11)

Şanin Davamliliğini Təmin Edən Kraliça Ari

The queen bee is of the utmost importance to the hive, keeping the colony alive. The worker bees therefore meet all her needs. This photograph shows workers taking a close interest in all aspects of the queen’s welfare, feeding her with great care and ensuring her safety. It is God Who provides the workers with this dedication. The bees behave under His inspiration.

Arı pətəyinə qısa bir müşahidə edilsə, işçi arıların özlərinə görə daha böyük olan bir arıya xüsusi bir qayğı göstərdikləri görüləcək. Bəslənməsi, təmizliyi, təhlükəsizliyi kimi bütün ehtiyacları digər arılar tərəfindən qarşılanan bu arı, koloniyanın davamlılığını təmin edən ana arıdır. Bir şanda yaşayan işçi arıların sayı on minlərlə olduğu halda, yalnız bir ana arı olar. Ana arının varlığı arılar üçün vacib bir əhəmiyyətə malikdir. Çünki yumurtlayaraq koloniyanın davamını təmin edən ana arıdır. Bundan başqa, koloniyadakı intizam da ana arının ifraz etdiyi bir maddə ilə təmin edilər.

Ana arı bütün həyatı boyunca yumurtlamaqdan başqa bir işlə məşğul olmaz. Davamlı şanın içindədir, heç çölə çıxmadan, baharın başlanğıcından yazın sonuna qədər hər gün dayanmadan yumurtlayar. Ana arının bütün baxımını da işçi arılar edərlər. Ana arı şan içində gəzərkən bir qrup işçi arı da onun ətrafında topalaşar və ana arını davamlı bəsləyər, antenaları ilə oxşayar və yalayaraq təmizliyini edərlər. Qısacası, ana arı özüylə əlaqədar heç bir mövzuyla maraqlanmaz. Çünki şan içindəki vəzifəsi yalnız yumurtlamaqdır.

Fərqli Bir Arı: Ana Arı

The larvae of queen bees are raised in special brood cells.

Ana arının imtiyazı daha sürfə mərhələsindəykən başlayar. Ana arılar digər pətəklərdən fərqli xüsusiyyətlərə sahib olan bir yerdə yetişdirilərlər. Ana arının böyüdüldüyü bu yer, pətəkdən aşağıya doğru sallanan xüsusi hazırlanmış hücrələrdir. Bu hücrələr ana arının digər arılara görə daha böyük ölçüdə olması səbəbiylə normal pətək hüceyrələrinə görə daha böyük inşa edilər. (44)

Əvvəlki hissələrdə də vurğuladığımız kimi ana arının meydana gəlməsini təmin edən yumurtanın, işçi arıların meydana gəlməsini təmin edən yumurtalardan heç bir fərqi yoxdur. 6 gün davam edən sürfə dövründəki bəslənmə fərqliliyi səbəbiylə ana arı, normal bir dişi arı olaraq deyil, görünüş və fəaliyyət olaraq digərlərindən daha fərqli bir arı olaraq ortaya çıxar. Digər işçilərə yalnız 3 gün müddətlə arı südü verilərkən, ana arıya çox qiymətli olan bu qidadan bütün sürfə dövrü boyunca (6 gün) verilər. (45)

1. Egg 2. Fertilized 3. Unfertilized 4. Light feeding	5. Heavy feeding + Royal Jelly 6. Worker 7. Queen 8. Drone
From the eggs laid by the queen, different types of bee emerge, depending on the modes of fertilization and feeding.

Ana arıya verilən arı südünün tərkibi və miqdarı da xüsusi olaraq nizamlanar. Aparılan tədqiqatlar nəticəsində sürfə dövrü boyunca ana arıya 10 mq. Arı südü verilərkən, digərlərinə yalnız 3 mq. verildiyi təsbit edilmişdir. Yalnız bu bəsləmə fərqliliyi səbəbiylə bir-birindən müxtəlif morfoloji (strukturca) fərqliliklərə sahib olan iki canlı, ana arı və dişi işçi arılar meydana gəlir. (46)

Ana Arı Və Digər Arılar Arasındakı Fərqlər

Ana arı ümumi quruluş və xarici görünüş olaraq digər arılardan fərqlidir. Məsələn, işçi arılar da ana arılar kimi dişi olmalarına baxmayaraq işçi arıların yumurtalıqları inkişaf etməmişdir, yəni işçi arılar sonsuzdur. Bir ana arı baş və thorax (bədən qismi) olaraq işçilərdən çox da böyük deyil. Bununla birlikdə, işçi arıların tam əksinə ana arının çənə sümüyü bal mumu hücrələrini hazırlamaq üçün uyğun bir quruluşa sahib deyil. Və ana arı, işçilərin tozcuq səbətlərini meydana gətirən sərt tüklərindən də məhrumdur. Ən əhəmiyyətlisi də ana arı eyni yumurtadan çıxmasına baxmayaraq yalnız bəslənmə fərqliliyi səbəbiylə digər arılar kimi yalnız 5-6 həftə deyil, (qışa dözənlər bir neçə ay) 4-5 ilə qədər yaşayar.

Bunlar ana arı və digər arılar arasındakı ümumi fərqliliklərdən yalnız bir neçə nümunədir. Yan səhifədəki cədvəldə isə bu mövzu təfərrüatlı olaraq izah edilir. Cədvəl araşdırılarkən unudulmamalı olan nöqtə; arıların bəslənmə şəkilləri və müddətlərindəki fərqlilik ilə kişi, ana arı və işçi arıların ortaya çıxdığıdır.

The Differences Among Honeybees
Characteristic	Worker	Queen	Drone
Sensory
Number of facets of compound eyes	4000 to 6900	3000 to 4000	7000 to 8600
Optic lobe of brain	Medium	Small	Large
Number of antennal plate organs	3000	1600	30000
Relative ratio of antennal surface	2	1	3
Glandular
Hypopharyngeal	Present	Absent	Absent
Mandibular	Large	Very large	Small
Head salivary (labial)	Large	Large	Absent
Wax glands	Present	Absent	Absent
Nasonov (concerned with direction finding)	Present	Absent	Absent
Dufour (concerned with defense)	Reduced	Large	Absent
Koshevnikov (scent-secreting gland)	Reduced or absent	Present	Absent
Reproductive and sting
Ovary or testis	Reduced ovaries	Enlarged ovaries	Testis
Number of ovarioles	2 to 12	150 to 180	None
Spermatheca	Not developed	Large	None
Sting barbs	Strong	Minute	No sting
Sting plates	Loosely attached	Strongly attached	None
Mouthpart
Mandibles	Slender	Robust	Small
Mandibular groove	Present	Absent	Absent
Proboscis	Long	Short	Short
Leg and wing
Pollen press and comb	Present	Absent	Absent
Pollen basket	Present	Absent	Absent
Wing sensilla	Medium	Fewest	Most
Reference: Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, p. 40

Ana Arının Ilk Günləri

Ana arı da sürfə dövründən sonra digər arılar kimi pup mərhələsindən keçər və yumurtanın buraxılmasından 16 gün sonra pupundan çıxar. Görünüşü işçi arılardan olduqca böyük, erkək arılara görə isə daha uzundur.

Şan təhlükəsizliyi baxımından -hər cür ehtimal nəzərə alınaraq- işçi arılar eyni anda yalnız tək bir deyil, bir neçə ana arı namizədi yetişdirərlər. Ana arıya hər hansı bir zərər gəlməsi vəziyyətində dərhal yeni bir ana arı yetişdirilməyə başlanar. Yeni ana arının etdiyi ilk şey, içində bal olan papaqsız bir hücrə tapana qədər pətəkləri gəzməkdir. Ana arı tapdığı baldan yeyər və sürətlə digər pətəkləri gəzməyə başlayar. Məqsədi rəqib ana arıları bir an əvvəl taparaq yox etməkdir. Yeni ana arı, yumurtadan çıxmamış digər ana arı namizədlərini tapdığı anda məhv edər. Alt çənəsiylə ana arı pupunun olduğu hücrəni cırar və içəridəki rəqibini sancar. Ya da yalnız hücrənin qapağını açıq buraxaraq məhvetmə əməliyyatının tamamlanmasını digər işçilərə buraxar.

As soon as the queen bee emerges from the cell, the first thing she does is to destroy the other queen in the hive. These photos show queens fighting to the death.

Əgər şanda başqa bir yetkin ana arıya rast gəlsə, iki arı bir-birlərinə hücum edər və biri digərini sancana qədər mübarizə edərlər. Sancılan arı ölər. Bu, əslində şanda tez-tez yaşanan bir hadisə deyil. Çünki yalnız köhnə ana arı çox yaşlı isə və ya yeni bir koloniya qurmaq üçün şandan hələ ayrılmamışsa, ana arılar qarşı-qarşıya gəlir. Ümumiyyətlə, şandakı yeni ana arı ortaya çıxdığında köhnə ana arı şanı çoxdan tərk etmiş olar. Ana arının rəqiblərini öldürmək üçün bu qədər israrlı davranması şanın nizamı baxımından çox əhəmiyyətlidir. Çünki şan intizamının təmin edilməsi üçün bir şanda yalnız bir ana arının olması şərtdir. (47)

Şanın yeni ana arısı hücrəsindən çıxar-çıxmaz dərhal köhnə ana arının yerini tuta bilməz. Çünki hələ yumurtlamağa başlamamışdır. Yumurtlaya bilmək üçün ana arının əvvəlcə cütləşməsi lazımdır. Ancaq cütləşmə heç bir zaman şan içində reallaşmaz. Ana arı bir müddət sonra şan xaricinə çıxar və cütləşmək üçün erkək arılar axtarar. (48)

Ana arının şan xaricinə çıxdığı iki vəziyyət vardır. Cütləşmə uçuşu və "oğul vermə" zamanı. Bu iki dövr xaricində ana arı şandan çölə çıxmaz.

Cütləşmə uçuşuna çıxmazdan əvvəl ana arı şan içində davamlı gəzər. 5-ci və 6-cı günlərdə tez-tez şan qapısına gedər. Bir həftə olduğunda isə şanın yerini öyrənmək və ətrafı tanımaq üçün qısa məsafəli uçuşlara çıxar. Bu uçuşlar bir dəqiqə ilə başlayar. Günlər keçdikcə uçuş müddəti yarım saata qədər uzanar. (49)

Ana Arının Cütləşmə Uçuşu

Male bees (drones) waiting for the queen to leave on the mating flight.

Ana arı cütləşmək üçün şandan bir qrup arıyla birlikdə yola çıxar. Bir müddət sonra yanındakı arılardan ayrılar və erkək arıların toplandığı sahələrə doğru tək başına uçar. Bu sahəyə müəyyən bir nisbətdə yaxınlaşdığında erkək arıların onu tapmasını təmin edən bir növ feromon ifraz etməyə başlayar.

Erkək arıların ana arını tanımaları ilə reallaşan və "cütləşmə uçuşu" adı verilən bu uçuş, ana arı pupundan çıxdıqdan 10 gün sonra reallaşar. (50) Ana arıların çoxalma orqanları, yumurtaları çıxaran iki yumurtalıq və cütləşmə uçuşu əsnasında erkəyin spermatozoidinin yerləşdiyi "spermatheca" adı verilən bədəninin arxa tərəfindəki bir kisəcikdən meydana gəlir. Bu kisəcik koloniyanın yeni işçiləri olan arıların həyatında oynayacağı rola görə son dərəcə əhəmiyyətli bir vəzifəyə malikdir. Erkək və dişi arıların cütləşməsi havada ikən reallaşar. Döllənmədən sonra ana arı şana geri dönərkən erkək arılar adətən həyatlarını itirərlər.

Cütləşmə dövründə ana arının 3-12 arasında uçuş etdiyi və hər dəfə başqa bir erkək arıyla cütləşdiyi təsbit edilmişdir. Tək bir erkək arının spermaları bu kisəni doldurmağa çatmadığı üçün ana arı birdən çox kişi arıdan sperma alar. (51) Mayalanmadan sonra erkək arılardan gələn bütün spermalar sperma kisəsində yığılar. Ana arı, 4-5 illik ömrü boyunca cütləşmə uçuşu əsnasında əldə etdiyi bu spermaları istifadə edəcək. (52) Mayalanmış bir ana arının kisəciyində (spermathecada) təxmini olaraq 6 milyon sperma olar. (53) Digər bir çox canlıdakı çoxalma hüceyrələrinin əksinə erkək arıların spermaları ana arının bədənində xarab olmadan illərlə mühafizə edilə biləcək bir quruluşa malikdir. Bu da arının bədənindəki qüsursuz dizaynın başqa bir istiqamətidir.

Spermalar ana arının bədənində yığılar. Ancaq spermalar yumurtlama əsnasında özləri gedib mayalana bilməzlər. Yumurtaların döllənməsinə hər mərhələsində nəzarət edən ana arıdır. Ana arı bu kisədən öz istəyinə görə sperma buraxaraq döllənməyi nizamlayar. (Son dərəcə möcüzəvi olan bu əməliyyat kitabın sonrakı hissələrində təfərrüatlı olaraq araşdırılacaq)

İldə Bir Milyon Yumurta...

The queen lays eggs in newly-cleaned cells.

Ana arı cütləşmə əməliyyatından təxminən 2-3 gün sonra, işçi arılar tərəfindən hazırlanmış olan hücrələrə yumurta qoymağa başlayar. Yazın başlanğıcından payızın ortalarına qədər sürən yumurtlama əməliyyatını, ana arı həyatının sonuna qədər heç dayanmadan davam etdirər.

Bir ana arı yumurtlama dövrü boyunca, gündə 1500-2000 yumurta yumurtlayar. (54) Bu ədəd lazımlı olan hallarda 3000-ə qədər qalxır. (55) Ana arının yumurtlama sürətini hesablasaq, təxminən hər dəqiqəyə bir yumurta düşür.

Bir ildə, tək bir ana arının 1.5 milyondan çox yumurta qoyduğu təsbit edilmişdir. (56) Ana arının ömrü diqqətə alındığında bu, tək bir ana arının milyonlarla yumurta qoyması deməkdir. Bundan başqa ana arının bir gün boyu qoyduğu yumurtaların cəmi ağırlığı ana arının öz bədən ağırlığına bərabərdir.

Ana arı yumurtlayacağı zaman, ilk olaraq başını pətək hücrəsinin içinə salar və hücrəyə nəzarət edər. Hücrənin boş olduğuna və yumurtanı buraxması üçün uyğun xüsusiyyətlərə sahib olduğuna qərar verdikdən sonra bədəninin arxa qismini hücrənin içinə doğru salar. Daha sonra uzun yumurtasını hücrənin dibinə diqqətli bir şəkildə buraxar. Yumurtlama əməliyyatı bitər-bitməz də dərhal başqa hücrələrə doğru yönələr. Bu əməliyyatları ana arı gündə ən az 1500 dəfə təkrarlayar. Etdiyi əməliyyatın yoruculuğuna baxmayaraq eyni dəqiqliyi və diqqəti istisnasız hər yumurta buraxılışında göstərər. (57)

Ana Arı, Digər Arıların Cinsiyyətlərini Necə Təyin Edər?

1. Oviduct 2. Spermathecal gland 3. Spermatheca 4. Dufour gland	5. Ovary 6. Venom gland 7. Venom Sac 8. Sting
This drawing shows the reproductive system and sting of a mated queen. The queen bee’s reproductive organs consist of two ovaries that produce her eggs, and a small receptacle known as the spermatheca, where the sperm from the drones which have mated with queen during her mating flight are stored.

Daha əvvəlki hissələrdə ana arının şan içindəki arıların cinsiyyətini təyin edə bildiyindən bəhs etmişdik. Ana arı, cinsiyyət yoxlamasını spermaların mühafizə edildiyi kisənin ağzını açıb-bağlayaraq təmin edər. Bu kisə incə bir kanal vasitəsilə yumurtlama borusu ilə birləşər. Ana arı, dişi bir yumurta yumurtlamaq istədiyi zaman, əzələlərini bükərək yumurta keçid kanalına bağlı olan kisəcikdə yığılmış spermalardan çox az miqdarını boruya doğru çəkər və orada yumurta ilə mayalanmanı təmin edər. Əgər kisədən sperma çıxarmazsa, yumurta mayalanmamış olar. Ana arının nəzarətində olan bu əməliyyat nəticəsində ana arının mayalandırdığı yumurtalardan dişi arılar, mayalandırmadığı yumurtalardan isə yalnız erkək arılar çıxar. (58)

Ana arının necə belə bir sistemə sahib olduğunu və cinsiyyəti nəyə görə təyin etdiyini araşdıran elm adamları son dərəcə təəccüblü nəticələrlə qarşılaşmışlar. Buna görə cinsiyyəti təyin etmə əməliyyatında, ana arının yumurtalar üzərindəki nəzarətinə baxmayaraq, həqiqətdə yumurtanın cinsiyyətini təyin edənlər işçi arılardır. Ana arını onlar istiqamətləndirərlər. Çünki işçilər hansı tip hücrə hazırladılarsa, ana arı ona uyğun yumurta qoyar. Əgər ana arının yumurtlamaq üçün başına çəkdiyi hücrə 5.2 mm.-lik standart bir dişi hücrəsidirsə, ana arı döllənməyi reallaşdırıb bura içindən dişi arı çıxacaq yumurtanı buraxar. Əgər ana arı dişilərinkinə görə 1 mm. daha böyük olaraq inşa edilən hücrələrə rast gəlsə, buralara dölləndirmədiyi yumurtalarını buraxar. Digər bir sözlə, işçilər neçə erkək arı otağı hazırlasalar, ana arı bal arısı da o qədər kişi arı yumurtası buraxar. (59)

Hücrələrin sayını təyin edənlər də işçi arılardır. Şandakı ehtiyaca görə nə qədər işçi, nə qədər erkək hücrəsi lazım olduğuna ya da şan içində bala və ya tozcuğa nə qədər yer ayrılacağına işçi arılar qərar verərlər. (60)

Görüldüyü kimi işçilər ehtiyaca görə şandakı hücrə sayını təyin edir, bu ədədə görə hücrə ölçülərini hazırlayır və ana arını bu şəkildə istiqamətləndirirlər. Bu təəccüblü vəziyyət qarşısında ağıla bəzi suallar gələcəkdir. Bir böcəyin milimetrik hesablar edərək, öz-özünə hücrə böyüklüyünü təyin etməsi mümkündürmü? Bəs bir böcəyin başqa bir böcəyin hərəkətlərini istiqamətləndirməsi mümkündürmü? Əlbəttə ki, bunlar mümkün deyil. Arılar son dərəcə kiçik beyinləri olan canlılardır. Düşünmə, mühakimə etmə, hesablama kimi xüsusiyyətlərə sahib deyildirlər. Bu vəziyyətdə arıların etdikləri hərəkətlərin idarəsinin başqa bir güc tərəfindən təmin edildiyi ortaya çıxır. Məhz bu gücün sahibi hər şeyi yaratmış olan Allahdır. İşçi arıların ana arılar üzərindəki nəzarətinin səbəbi hər iki canlının da Allahın ilhamıyla hərəkət etmələridir. Allah hər iki canlıya da necə hərəkət edəcəklərini öyrədəndir.

İşçi arıların ana arı üzərindəki nəzarətinin bir dəlili də ana arının yeni ana arılar üçün yumurta buraxmasıdır. Bu, son dərəcə təəccüblü bir vəziyyətdir. Çünki ana arı özündən başqa bir ana arının şanda olmasına heç vaxt icazə verməz. Buna baxmayaraq, şanda işçilər tərəfindən xüsusi olaraq hazırlanmış ana arı hücrələri tapdığında bunların içinə yumurta buraxar.

Everything in the heavens and the earth glorifies God. He is the Almighty, the All-Wise. (Surat al-Hadid: 1)

Burada diqqət yetirilməli olan əhəmiyyətli bir nöqtə vardır. Ana arı hücrələri də erkək arılarda olduğu kimi, işçi hücrələrinə nisbətən daha böyükdür. Bu vəziyyətdə ana arının hər iki hücrəni bir-biri ilə qarışdırma riski ortaya çıxmış olar. Halbuki, ana arı bu yanılmaya heç bir zaman düşməz. Ana arı həmişə doğru hücrəyə doğru yumurtanı buraxar. Məsələn, ana arı hücrələrinə daha böyük olan erkək arıların çıxacağı yumurtadan deyil, dişi arıların çıxacağı yumurtadan buraxar.

İndi burada dayanıb düşünək. Arıların həyatında bu ana qədər araşdırdığımız bütün incəliklər son dərəcə şüurlu davranışların, qüsursuz ictimai nizamların, bu nizamlara tam uyğun olan dizaynların varlığını göstərir. Bir arının şan ölçülərindəki milimetrik dəyişiklikləri öz-özünə təsbit edib, bu dəyişikliklərə görə yumurtanın cinsiyyətinə qərar verə bilməyəcəyi açıqdır. Əvvəlcə bunu düşünmək lazımdır: Bir koloniyada neçə işçi arı, neçə erkək arıya ehtiyac olduğunu, nə vaxt yeni bir ana arının mövcudluğunun lazım olduğunu təsbit edən kimdir? Pətəkləri inşa edən arıların ağlı və şüuru bu nizamı təmin edir? Ya da bunu düşünək: Ana arı dediyimiz canlı, bir neçə cm.-lik, beyni sadə sinir düyünlərindən yaranan bir varlıqdır. Bu canlının öz iradəsi və ağlıyla, pətək hücrələrinin nə üçün inşa edildiyini qavraması və bunları heç bir-birinə qarışdırmadan, ən uyğun yumurtanı qoyması necə mümkün olur? Bütün bunların nəticəsində qarşımıza çıxan, arılar üzərində qüsursuz bir nəzarətin varlığıdır. Amma bu nəzarət on minlərlə işçi arıdan bir neçəsinin və ya ana arının yoxlaması deyil. Məhz bu yoxlama Allahın ilhamıdır. Arılar da digər bütün canlılar kimi Allahın ilhamıyla hərəkət edərlər və bura qədər danışdığımız qüsursuz nizamı davam etdirə bilərlər. Necə ki, Allah onların bədən sistemlərini də tam olaraq yaşadıqları həyata uyğun şəkildə yaratmışdır. O, hər şeyin Yaradıcısıdır:

Heç yaradan da yarada bilməyən kimi ola bilərmi? Düşünüb ibrət götürməyəcəksinizmi? (Nəhl surəsi, 17)

Göyləri və yeri icad edən Odur. O, bir işi yaratmaq istədikdə ona ancaq: “Ol!” – deyər, o da olar. (Bəqərə surəsi, 117)

a. Queen Pheromones

These diagrams show how the pheromones released by the queen are perceived by the messenger workers and distributed to the other workers. They disseminate the pheromone by touching one another and cause internal pheromone translocation.

1 – The queen , with worker bees waiting around her to receive the pheromones she releases 2 – A worker bee with the queen’s pheromone on it 3 – Worker bees distributing the pheromone by touching one another 4 – The queen’s pheromone will soon be translocated internally into the worker bees’ bodies.

Ana Arının Ifrazat Orqanı

Normal şərtlər altında işçilər ana arı hücrəsi inşa etməz. Şandakı ana arının varlığı buna mane olar. Yalnız istisna olan vəziyyətlərdə bu dəyişər. İşçilərin başlarında bir ana arı varkən hansı səbəblə yeni bir ana arı hücrəsi hazırlama ehtiyacını duyduqlarını anlamaq üçün ana arı ifrazatının araşdırılmasında fayda vardır.

Şandakı işçi arıların hamısı dişidir, buna baxmayaraq çoxalma orqanları inkişaf etmədiyi üçün ana arı kimi yumurtlaya bilməzlər. Bu maraqlı vəziyyətin səbəbi uzun illər elm adamları üçün bir maraq mövzusu olmuşdur. Daha əvvəl sürfə dövründəki bəslənmə fərqliliyi səbəbiylə dişi sürfələrin ana arı və ya işçi olaraq dünyaya gəldiyindən danışmışdıq. Əslində ilk doğulduqlarında işçi arıların da çoxalma orqanları vardır. Amma bunlar heç cür inkişaf edib yumurtlamağa əlverişli vəziyyətə gəlməzlər. Bunun səbəbini araşdıran elm adamları sonunda axtardıqları cavabı tapmışlar.

Cavab, ana arının ifraz etdiyi bir mayedə gizlidir. Bu mayenin xüsusiyyəti bir tərəfdən ana arının həyatda və sağlam olduğunu digər arılara bildirərkən, digər tərəfdən də koloniyadakı bütün dişiləri sonsuzlaşdırmasıdır. Koloniya fərdlərinin bir-birini tanımasını təmin edən də yenə bu ifrazatdır. (61) Ana arının alt çənə vəzilərindən çıxan və südü xatırladan bu ifrazatın düsturu belədir:

İfrazatın arılar üzərindəki başqa bir təsiri də; şan içində bu maddə olduğu müddətcə işçi arıların ana arı hücrəsi hazırlamamalarıdır.

Şandakı intizamı təmin edən bu maddədir. Bu səbəblə, şan içindəki işlərin tam getməsi üçün ana arının hər gün şandakı arıların hamısına çatacaq qədər ifrazat çıxarması lazımdır. Bu miqdarın hər arıya təxminən 0.1 mq olduğu təsbit edilmişdir.(62) Ana arının yaydığı bu qoxunun (ana arı qoxusu) şan içindəki bütün arılara yayılması lazımdır. Ana arı şandakı nizamın təmin edicisidir, amma əlbəttə ki, on minlərlə arının hər biriylə tək-tək maraqlanması mümkün deyil.

The queen substance’s formula (Thomas A. Sebeok, Animal Communication, p. 222.

Ana arı qoxusunun şanda yayılması ana arının davamlı olaraq ətrafında olan və baxımını təmin edən ona qədər arı vasitəsilə olar. Bunlar mayeni ana arının bədənindən yalayaraq alar və yemək mübadiləsi əsnasında bu qoxunu başqa arılara bulaşdırarlar. Bilindiyi kimi arıların qida axtarışı ağız yoluyla olar. Məhz bu qida axtarışları əsnasında ana arının ifraz etdiyi qoxu da sürətlə koloniya üzvləri arasında yayılmış olar. Bunun sayəsində, hər şan üçün fərqli şəkildə şandakı arı koloniyasının bütün fərdlərinə məxsus olan ortaq bir qoxu meydana gələr.

İfrazatda meydana gələcək hər hansı bir azalma işçi arıları hərəkətə keçirər. Çünki ana arı ifrazatının azalması, ana arının yaşlandığının və ya koloniyanın çox böyüdüyünün işarəsi sayılar. Hər iki vəziyyətdə də işçi arıların etməli olduqları bəzi tədbirlər vardır. (63)

1. Foraging 2. Building the comb 3. Inhibiting the development of worker ovaries	4. Tending the young 5. Storing food 6. Preventing the emergence of new queen larvae
The upper section of this graphical representation shows part of the duties of the worker bees and, in the lower section, the effect of the queen bee on the workers.

Ana Arı Yaşlananda...

Ana arının yaşı irəlilədikcə gücü də zəifləyər və bunun nəticələri şan içində görünməyə başlayar. Məsələn, ana arının yumurtlaması yavaşlayar və ən əhəmiyyətlisi ifraz etdiyi xüsusi maye azalar. Bu əlamətlər işçi arılar üçün də bir işarədir. Bilindiyi kimi işçi arıları yeni ana arı yetişdirməkdən saxlayan ana arının ifraz etdiyi bu mayedir. Bunun azalmasıyla yanaşı işçilər dərhal yeni ana arı hücrələri hazırlamağa başlayar və yeni ana arılar yetişdirmək üçün hərəkətə keçərlər. Şandakı şərtlər normal olaraq irəlilədiyi müddətcə bir arı birliyinin gözlənilməz bir anda ana arısız qalması mümkün deyil. Çünki şərtlər qəflətən dəyişib, koloniyanın ana arısız qalma təhlükəsi ortaya çıxdığında, işçi arılar dərhal mövcud olan sürfələrdən bir neçəsini ana arı qidası ilə bəsləməyə başlayarlar. (64)

Burada yenə son dərəcə əhəmiyyətli bir nöqtə vardır. Daha əvvəl ifadə etdiyimiz kimi ana arı olaraq yetişdirilən sürfələrin hücrələri normal şərtlərdə digərlərinə nisbətən daha geniş hazırlanar. Halbuki, ani vəziyyətlərdə ana arı olaraq yetişdirilmək məcburiyyətində qalınan sürfələri daha böyük ölçülərdə bir hücrəyə daşımaq kimi bir imkan yoxdur. Bu arıların hücrələri normal ölçülərdədir. Əslində bu, yeni yetişdirilən ana arıların inkişafında problem yarada biləcək bir vəziyyətdir. Amma arılara görə bu bir problem meydana gətirməz.

İşçi arılar ani vəziyyətlərdə ana arı olaraq yetişdirilmək üzrə seçilmiş olan sürfələrin olduqları hücrələrin ətrafındakı digər hücrələri dağıtmağa başlayarlar. Məqsədləri normal hücrələri genişlədərək ana arı hücrəsi halına gətirməkdir. Hər yeni ana arı hücrəsi üçün bir neçə işçi hücrəsi dağıdılar. Təbii ki, bu vaxt bu hücrələrdəki sürfələr də ölərlər. (65)

Ancaq bu itkinin şan üçün bir əhəmiyyəti yoxdur, çünki işçi arıların bu hərəkəti bütün arı koloniyasının davamının təmin edilməsi baxımından vacibdir. Arılar bir neçə işçi arı yerinə bir ana arı namizədinin yaşamasını seçərlər. Ana arı hücrəsinin bu şəkildə hazırlanmasından sonra, yeni ana arı namizədləri, işçilər tərəfindən arı südü ilə bəslənəcək.

Xüsusi olaraq yetişdirilən ana arı, bir müddət sonra hücrəsindən çıxar və rəqiblərini yox etmə əməliyyatlarına başlayar.

Ana arı hücrəsindən ilk çıxdığı andan şanı tərk edənə qədər nə edəcəyini çox yaxşı bilir. Ana arının müəyyən bir məqsədə istiqamətli şüurlu hərəkətlərinin, bu məqsədinə çatması üçün lazım olan hər cür təchizata əskiksiz sahib olması kimi təfərrüatların tək bir şərhi vardır. Arılar Allahın özlərinə ilham etdiyi bir şüura malikdir və Onun diləməsiylə bu hərəkətləri edirlər.

Erkək Arilar

Hər arının çoxlu vəzifəsinin olduğu arı koloniyalarındakı tək istisna erkək arılardır. Erkək arılar nə şanın müdafiəsində, nə təmizliyində, nə də qida toplamada iştirak etməzlər. Erkək arıların şan içindəki tək funksiyaları ana arını mayalandırmaqdır.(66) Cütləşmə orqanları xaricində digər arılarda olan xüsusiyyətlərin demək olar heç birinə sahib olmadıqları üçün erkək arıların ana arını mayalandırmaqdan başqa bir iş görməsi mümkün deyil. Dişi arılar və erkək arılar arasında çox diqqətə çarpan fərqliliklər vardır. Bu fərqlərdən bir neçəsini belə sıralaya bilərik:

- Dişi arıların tozcuq kisələri vardır, erkəklərin isə yoxdur.

- Dişi arıların zəhərli iynəsi vardır, erkəklərdə isə yoxdur.

- Dişi arıların ayaqlarında tozcuq toplamağa yarayan fırçalar, qarınlarında tüklər vardır, erkəklərdə bunlar yoxdur.

- Dişi arıların bal mumu vəziləri vardır, erkəklərdə yoxdur.

- Dişi arılar pətək hazırlayar, erkəklər edə bilməzlər.

- Dişi arılar istiqamət bildirmə rəqsi kimi qabiliyyətlərə malikdir, erkəklərin isə belə qabiliyyətləri yoxdur.

- Dişi arılar qida yığa bilər, erkəklər yığa bilməz.

- Dişi arılar baxıcılıq edər, erkək arılar edə bilməzlər.

Qış mövsümündə şanda yalnız dişi arılar olar. Çünki erkək arılar qış gəlmədən ya şandan uzaqlaşdırılar ya da öldürülər. Ancaq qış mövsümünün bitməsiylə yanaşı işçi arılar erkək pətək hücrələri hazırlamağa başlayar. Ana arı da bu hücrələrin içinə erkək arıları meydana gətirəcək yumurtalarını buraxar. May ayının başlanğıcında da erkək arılar hücrələrindən çıxmağa başlayar. (67)

A. Swarming period y. Hive population (x 1000)	x1. Winter x2. Spring	x3. Summer x4. Autumn
The population of the hive falls slightly in winter, but starts to rise again before spring since new workers are being raised. This population rise continues until swarming. (James and Carol Gould, The Honey Bee, p. 27.)

Ümumiyyətlə, bu aylar köhnə ana arının yeni koloniyalar qurmaq üçün şandan ayrıldığı və şanlarda yeni ana arıların yetişdirildiyi aylardır. Məhz bu dövrdə yeni ana arının yumurtlaya bilməsi üçün cütləşmə uçuşuna çıxması lazımdır. Bu da işçilərin erkək arı yetişdirmə səbəblərindən biridir.

Erkək arılar son dərəcə bacarıqsız olmalarına baxmayaraq ana arıyla cütləşənə qədər işçi arılar tərəfindən həmişə əl üstündə saxlanılarlar. Şanda olan 400-500 erkək arıdan yalnız birini bəsləmək üçün, 5-6 işçi arının heç dayanmadan işləməsi lazımdır. Yəni bir şandakı işçi arılardan 2-3 mininin müəyyən bir dövr üçün tək vəzifəsi erkəklərin baxımını təmin etməkdir.

Əslində ana arının cütləşməsi üçün ən çox 10 erkək arı kifayətdir. Buna baxmayaraq, bir arı toplusunda yüzlərlə erkək arı yetişər. Şanda ediləcək işlərin çoxluğuna baxmayaraq işçi arıların bir hissəsi bütün vaxtlarını erkək arıların baxımına sərf edərlər. Bu, son dərəcə əhəmiyyətli bir vəzifədir. Çünki ana arı cütləşmə uçuşu üçün çölə çıxdığında mütləq erkək arı tapmaq məcburiyyətindədir. Arıların iynəcə kimi düşmənlərinin olduğu və erkəklərin özlərini müdafiə edə biləcəkləri zəhər və iynə kimi silahlardan məhrum olduqları düşünülsə çox sayda olmalarının əhəmiyyəti daha yaxşı aydın olacaq.

Heç bir işə yaramamalarına baxmayaraq erkək arılara müəyyən bir dövr üçün işçi arılar tərəfindən diqqətli bir baxım tətbiq olunması, bütün şanın təhlükəsizliyi baxımından alınmış olduqca əhəmiyyətli bir tədbirdir. Əlbəttə ki, bu tədbirin alınmasının çox əhəmiyyətli bir məqsədi vardır. Məqsəd şanın davamlılığının təmin edilməsi, ana arının cütləşməsinin riskə atılmamasıdır. Bu vəziyyətdə ağıla arıların bu əhəmiyyətli qərarı necə aldıqları sualı gələcəkdir. Arılar bu strategiyanı oturub toplu olaraq təyin etmişlər? Yoxsa bunun belə olduğunu təsadüfən kəşf etmişlər və bunun yaxşı bir strategiya olduğunu bir şəkildə anlayaraq davam etdirməyə qərar vermişlər?

Əlbəttə ki, arılar bunların heç birini öz-özlərinə edə bilməzlər və belə bir qərarı verə bilməzlər. Arıların qərar vermə mexanizmləri, strategiya təyin edib daha sonra da bunu tətbiq edəcək şüurları yoxdur. Onlar da yer üzündəki bütün canlılar kimi Allaha boyun əymişlər.

Erkək arıların sayı məhdud olsaydı, mayalanma əməliyyatının reallaşmasında müxtəlif problemlər ortaya çıxa bilərdi. Məsələn, erkək arılardan bir qismi ana arını tapmaya bilərdi, ya da çoxlu sayda olan düşmənlərə yem ola bilərdilər. Bu da ana arının sperma kisəsini kifayət qədər doldura bilməməsinə və buna görə şanda kifayət qədər arı yetişdirilməməsinə səbəb ola bilərdi. Halbuki, belə olmaz. Hər zaman şanda kifayət qədər erkək arı olar. Allahın onlara ilham etdiyini tətbiq edən arılar şanda gəzişən və heç bir işlə maraqlanmayan erkək arılara cütləşmə dövrünün sonuna qədər baxarlar.

Erkək Arılardakı Dizayn, Cütləşmə Və Sonrası

Erkək arılar, doğulduqdan 2 həftəyə qədər sonra şan xaricinə çıxaraq ana arını axtarmağa başlayarlar. Erkək arıların cütləşmə dövründə ana arının ifraz etdiyi maddənin yeni bir funksiyası da ortaya çıxar. Erkək arılar cütləşmə uçuşuna çıxan ana arını məhz bu maddə sayəsində taparlar. Erkək arıların şandakı dişi arılara (işçi arılar və ana arıya) görə anatomiya istiqamətdən bəzi üstünlükləri vardır. Məsələn, kişilərin gözləri işçilərə görə daha çox (8-10 min) parçadan meydana gələr. Antenalarındakı qoxubilmə orqanlarında isə çox daha çox (2.600 dənə) məsamə vardır. (68) Ayrıca, qanadları da işçilərə görə daha qüvvətlidir.

Is it other than the religion of God that you desire, when everything in the heavens and earth, willingly or unwillingly, submits to Him and to Him you will be returned? (Surah Al ‘Imran: 83)

Diqqət yetirilsə, erkəklərin digər arılara görə fərqli olan bütün xüsusiyyətləri müəyyən bir məqsəd üçün hazırlanmış xüsusiyyətlərdir. Bu məqsəd erkək arıların ana arını asan tapa bilmələridir. Erkəklərin ana arını axtarmaları əsnasında uzun müddət yüksəklərdə uça bilmələrini və ana arının qoxusunu çox uzaqlardan duya bilmələrini təmin edəcək sistemlərə ehtiyacları vardır. Və erkək arılarda, şandakı digər bütün arılardan fərqli olaraq bu xüsusiyyətlər mövcuddur.

Hər canlının özü üçün vacib xüsusiyyətlərə sahib olması kainatda mövcud olan qüsursuz nizamın göstəricilərindən yalnız biridir. Belə bir nizamın təsadüfən meydana gələ bilməyəcəyi qəti həqiqətdir. Hər canlını ehtiyacı olan xüsusiyyətlərlə birlikdə yaradan üstün güc sahibi olan Allahdır. Bütün kainata hakim olan bu nizam Allahın sərhədsiz yaratma gücünün dəlillərindən yalnız biridir.

Erkək Arıları Gözləyən Son

The male bees, whose only job is to fertilize the queen, are expelled from the hive by the worker bees as soon as they complete that task.

Ana arı ilə erkək arının görüşməsi ümumiyyətlə, yüksəklərdə reallaşar. Erkək arılar 4.5 metrdən alçaqda ana arıya yaxınlaşa bilməzlər. Cütləşmə ilə birlikdə erkək arının sperma kisəciyi daxil olmaq üzrə bütün kişilik orqanları bədənindən qopar və kişi arılar cütləşməyi reallaşdıran kimi ölərlər. (69) Ana arıyla cütləşməyi bacara bilməyən digər erkəklərin də çox ömrü qalmamışdır. Erkək arılar yalnız yazda və yaz başlanğıcında yaşayar, sonra işçi arılar tərəfindən məhv edilərlər. Cütləşmə uçuşunun zamanı keçib, yazın istiləriylə birlikdə çiçəklərin nektarları da azalmaya başlayınca işçilərin erkəklərə qarşı davranışları da tamamilə dəyişər. İşçi arılar, erkək arılara cütləşmə dövründə böyük bir diqqətlə baxdıqları halda, bu dövrün sona çatmasıyla birlikdə erkəklərin qanadlarını yolmağa və onlara hücum etməyə başlayarlar. Əgər erkək arılar bir şey yemək istəyərlərsə, işçi arılar onları qüvvətli çənələriylə, antenalarından və ya ayaqlarından tutaraq şan qapısına sürüyər və çölə atarlar.

Şan xaricinə atılan erkək arılar çox qısa bir müddət içində aclıqdan ölərlər. Çünki öz qidalarını özləri tapmaq qabiliyyətindən məhrumdurlar. Bunun üçün israrla təkrar şana girmək istəyərlər. Lakin yenə işçi arıların dişləmələri və hətta ölümlərinə səbəb olacaq zəhərli iynələri ilə qarşılaşarlar. Erkək arılar işçi arılara nisbətən daha iri olmalarına baxmayaraq bu hücumun qarşısını ala bilməzlər. (70) Erkək arıların şandan çıxarılmasından, növbəti ilin yazına qədər keçən müddət boyunca dişi arılar (ana arı və işçilər) şanda özləri qalarlar.

İndi burada erkək arıların vəziyyətini, təkamülçü iddiaları nəzərə alaraq qiymətləndirək. Bir az əvvəl izah etdiyimiz kimi, erkək arılar cütləşmə uçuşunun ardından qısa müddət içində ölərlər. Bu, təkamülçü iddialarla açıqlanması mümkün olmayan bir davranışdır. Erkək arının ölümü gözə alaraq soyunu davam etdirmək üçün cütləşmə uçuşuna çıxması, "həyat mübarizəsi" anlayışıyla tamamilə ziddir. Əgər təkamülün təbiətdə mövcud olduğunu iddia etdiyi mexanizmlər var olsaydı, erkək arılar bu ana qədər çoxdan öz xeyirlərinə olacaq bir təkamüllü proses keçirərdilər. Halbuki, milyonlarla ildir erkək arılar, sonunun özləri üçün ölüm olacağını bilərək cütləşmə uçuşuna çıxırlar.

Qısası, təkamül nəzəriyyəsinin hər hansı bir iddiası ilə, bal arıları arasında yaşanan belə bir fədakarlıq nümunəsinin açıqlanması mümkün deyil. Bir canlının öz can təhlükəsizliyini bir kənara qoyub, içində yaşadığı qrup üzvlərinin təhlükəsizliyini və rahatlığını təmin etməyə çalışmasının tək bir şərhi ola bilər: Arı pətəyində yaşanan nizam, üstün ağıl sahibi bir dizayner tərəfindən təyin olunmuş və bu dizayner şandakı hər arıya bir-birindən fərqli vəzifələr vermişdir. Şanda yaşayan arılar, özlərinə verilən bu vəzifələrə uyğun davranar və lazım olsa, buna görə özlərini fəda edərlər. Əhəmiyyətli olan qrupun nizamının davamıdır; bunun üçün lazım olan fədakarlıq da, şüur və mühakimədən məhrum arıların iradəsiylə deyil, onları idarə edən iradənin istəyiylə reallaşa bilər. Yəni erkək arılar özlərini yaratmış olan Allahın əmrinə uyaraq cütləşmə uçuşuna çıxır və ölümləri bahasına şanın varlığının davam etdirilməsini təmin edirlər.

Şanda Əhali Planlaşdırılması

Şandakı xüsusi sistem sayəsində minlərlə dişi arı, heç bir işə yaramayan erkək arılara qış boyunca baxmaq əvəzinə, şanın içindəki və xaricindəki daha faydalı işlərlə məşğul olarlar. Arı koloniyasının davamı üçün qış aylarında sağ qalmaq çox əhəmiyyətlidir. Daha çox fərd, daha çox qida anbarı tələb edəcək, bunun üçün daha çox pətək çıxarılması və buna görə də daha çox səy lazım olacaq. Üstəlik erkəklər dişilərə görə olduqca iridir və baxımları da onlara nisbətən zəhmətlidir.

Arılar lazımlı vəziyyətlərdə yalnız erkəkləri məhv etməklə kifayətlənməz, əgər yemək anbarları yetərsizdirsə, yumurtaları və sürfələri də məhv edə bilərlər. Bu, arıların koloniyanın sayını azaltmaq üçün tətbiq etdikləri bir üsuldur.

Arılar şanda əhali planlaşdırması edərkən pilləli olaraq və nəzarətli bir şəkildə sürfə və ya pup mərhələsindəki yeni fərdləri də yox edə bilərlər. Bu üsulla saylarını 1/5 nisbətində azaltdıqları müşahidə edilmişdir. (71)

Bura qədər izah edilən mövzularda da görüldüyü kimi arıların həyatında qüsursuz bir nəzarət və nizam vardır. Arıların hər cür ehtiyaclarını qarşılaya bildikləri şanın nizamı, arıların Allah tərəfindən yaradıldıqlarının bir göstəricisidir.

Allah yaratdığı bütün canlıları bir hikmət üzərində yaradır. Ağıl sahibi insanlara düşən də bu canlılar üzərində düşünüb hikmətləri görə bilmək və nəticə çıxara bilməkdir.

Among His signs is the creation of the heavens and earth and all the creatures He has spread about in them. And He has the power to gather them together whenever He wills. (Surat ash-Shura: 29)

Qeydlər:

1- Hayvanlar Ansiklopedisi, C.B.P.C. Publishing Ltd./Phoesbus Publishing Company 1969/77 s.98

2- Encyc. Americana, 1993, USA, Vol.3, Int. Headquartes, Danbur Connecticut, s.439

3- Encyc. Int. Grolier of Canada Ltd. 1968, USA, Vol.2, s.473

4- Encyc. Americana, 1993, USA, Vol.3, Int. Headquartes, Danbury Connecticut; s.439

5- Compton's Pictured Encyc. Vol 2, Compton&Company Chicago, 1961 USA, s.106

6- Prof.Dr. Ali Demirsoy, Yaşamın Temel Kuralları, Omurgasızlar/ Böcekler, Entomoloji Cilt.II/Kısım-II, Ankara; s.43

7- Compton's Pictured Encyc. Vol.2, Compton&Company Chicago,1961, USA, s.108

8- Prof. Karl von Frisch, Aus Dem Leben Der Bienen, Verständliche Wissenschaft Band 1, 8.Auşage, s.51

9- Gordon R. Taylor, The Great Evolution Mystery, Harper&Row Publishers, 1983, s.222

10- Francis Darwin, The Life and Letters of Charles Darwin, Cilt 1, New York: D. Appleton and Company, 1888, s.374

11- Charles Darwin, Türlerin Kökeni, Onu Yayınları 5. Baskı, Ankara, 1996, s.273

12- Francis Darwin, The Life and Letters of Charles Darwin, Cilt.II, New York:D. Appleton and Company, 1888, s.111

13- Charles Darwin, Türlerin Kökeni, s. 310

14- National Geographic Society, The Marvels of Animal Behaviour 1972, s.127

15- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, s.96

16- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, s.97

17- Compton's Pictured Enc. Vol.2, Compton&Company Chicago 1961, USA, s.106

18- Compton's Pictured Enc. Vol.2, Compton&Company Chicago 1961, USA, s.106

19- Hayvanlar Ansiklopedisi, Böcekler, C.B.P.C. Publishing Ltd./ Phoesbus Publishing Company 1969/77, s. 97

20- Prof. Karl von Frisch, Arıların Hayatı, s. 75

21- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, s.96

22- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, s.85

23- Prof. Karl von Frisch, Animal Architecture, A Helen and Kurt Wolff Book/Harcourt Brace Jovanavich, Inc. New York and London; s.95

24- Prof. Karl von Frisch, Animal Architecture, A Helen and Kurt Wolff Book/Harcourt Brace Jovanavich, Inc. New York and London; s.94

25- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, s.100

26- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, s.96

27- Russel Freedman, How Animals Defend Their Young?E.P. Dutton, New York, 1978, s. 63

28- Prof. Karl von Frisch, Arıların Hayatı, s.29-30

29- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, s.58

30- Prof. Karl von Frisch, Arıların Hayatı, s.36-37

31- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, s.25-26

32- Prof. Dr. Ali Demirsoy, Yaşamın Temel Kuralları, Entomoloji, Cilt 2, Ankara 1992, s. 677

33- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, S:19-20

34- Prof. Dr. Ali Demirsoy, Yaşamın Temel Kuralları, Entomoloji, Cilt 2, Ankara 1992, s. 676

35- Prof. Karl von Frisch, Arıların Hayatı, s. 127-128

36- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, s.107-109

37- Prof. Karl von Frisch, Animal Architecture, A Helen and Kurt Wolff Book/Harcourt Brace Jovanavich, Inc. New York and London; s.87

38- National Geographic Society, The Marvels of Animal Behaviour, s.49-64

39- National Geographic Society, The Marvels of Behaviour, 1972, s.49-64

40- Murray Hoyt, The World of Bees, Coward Mcnann Inc, New York, 1965, s.146

41- C.D. Mitchener, The Social Behavior of Bees, 1974

42- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, s.101

43- National Geographic Society, Marvels of Animal Behaviour, 1972, s.49-64

44- Thomas A.Sebeok, Animal Communication, Indiana Unv. Press London; s.437

45- Compton's Pictured Ency. Vol.2, Compton & Comp. Chicago, USA, 1961, s.106

46- Prof.Dr. Ali Demirsoy, Yaşamın Temel Kuralları, Omurgasızlar/ Böcekler, Entomoloji Cilt II / Kısım -II, Ankara; s.212

47- Murray Hoyt, The World of Bees, Coward Mcnann Inc, New York, 1965; s.45-58

48- Edward O.Wilson, The Insect Societies, Harvard Unv. Press, Cambridge, Massachussetts, 1972

49- Murray Hoyt, The World of Bees, Coward Mcnann Inc, New York, 1965; s. 49

50- Thomas A.Sebeok, Animal Communication, Indiana Unv. Press, London, s.218

51- Edward O.Wilson, The Insect Societies, Harvard Unv. Press, Cambridge, Massachussetts, 1972

52- Prof. Karl von Frisch, Aus Dem Leben Der Bienen, Verständliche Wissenschaft Band 1, 8.Auşage, s. 56

53- Murray Hoyt, The World of Bees, Coward Mcnann Inc, New York, 1965; s.52

54- Encyc. Americana, 1993, USA, Vol.3, Int. Headquartes, Danbury Connecticut, s.440

55- New Encyc. of Science, Orbis Publishing, 1985, Vol.2, s.218

56- New Encycl. of Science, Orbis Publishing, 1985, Vol 2, s.217

57- Prof. Karl von Frisch, Aus Dem Leben Der Bienen, Verständliche Wissenschaft Band 1, 8.Auşage, s.47

58- Prof. Karl von Frisch, Arıların Hayatı, s. 55-56

59- Prof. Karl von Frisch, Aus Dem Leben Der Bienen, Verständliche Wissenschaft Band 1, 8.Auşage, s. 57

60- Moddy Science Classics, Moody Video, City of the Bees, , Chicago, A.B.D.,1998

61- The New Eny. Britannica, Sensory Reception, Vol 27, s. 134

62- Edward O.Wilson, The Insect Societies, Harvard Unv. Press, Cambridge, Massachussetts, 1972, s.96

63- Mark L. Winston, The Biology of the Honey Bee, Harvard Unv. Press, 1991, s.130

64- Murray Hoyt, The World of Bees, Coward Mcnann Inc, New York, 1965; s.40

65- Murray Hoyt, The World of Bees, Coward Mcnann Inc, New York, 1965

66- Hayvanlar Ansiklopedisi, Böcekler, C.B.P.C. Publishing Ltd./Phoesbus Publishing Company, ‹stanbul, 1979; s. 97

67- Prof. Karl von Frisch, Aus Dem Leben Der Bienen, Verständliche Wissenschaft Band 1, 8.Auşage, s. 64

68- Compton's Pictured Encyc. Vol.2, Compton&Comp. Chicago, USA, 1961,Vol.2 s. 108

69- Prof.Dr. Ali Demirsoy, Yaşamın Temel Kuralları, Omurgasızlar/ Böcekler, Entomoloji Cilt II/ Kısım -II, Ankara; s.679

70- Prof. Karl von Frisch, Aus Dem Leben Der Bienen, Verständliche Wissenschaft Band 1, 8.Auşage, s. 65

71- Compton's Pictured Ency. Vol.2, Compton&Comp. Chicago, USA, 1961, s.108